قلعه سفید

قلعه سفید در ۶ کیلومتری شمال شرقی نوبندگان قدیم و نورآباد ممسنی فعلی در مقطع کوهی که ۱۰×۷ کیلومتر مساحت دارد، قرار گرفته است. راه صعود به قلعه از طریق چهار دروازه شترخسب (محل باراندازی شتران)، گلستان، کلاه زری و سیاه شیر امکان‌پذیر است. این نام‌ها مربوط به دوره اتابکان فارس است. این دروازه‌ها دارای درهای استوار و نگهبان بوده‌اند. در ابتدای کوهی که قلعه بر آن استوار است، شیب تندی وجود دارد و در ضلع غربی، شرقی، شمالی و جنوبی آن نیز جنگلی گرمسیری قرار دارد. از دروازه گلستان تا دروازه شتر خسب آثار دیوار گچی وجود دارد که تمام کوره‌راه‌های میان راه دو دروازه را مسدود کرده است. قسمت‌هایی از این دیوار در سال ۱۲۵۲ق در دوره محمد شاه قاجار تجدید بنا شده است. برخی معتقدند که بر فراز دیوار گچی به فاصله ۲۰۰ متر، دیواری به طول ۵۰۰ متر، عرض ۷۰ متر و ارتفاع ۱۲۰ سانتی‌متر از سنگ لاشه بدون ملاط جهت پشتیبانی از دیوار گچی به هنگام حملات دشمن ساخته شده است. در داخل قلعه، قنات آب، زمین‌های کشاورزی و دیوارهای خشکه چین و هم چنین بقایای بناهای متعدد از جمله چهارطاقی‌های دوران اسلامی و گورستان دیده می‌شود. برای رسیدن به قلعه سفید چهار راه به نام سیاه شیر، زرین کلاه، گلستان و شتر خسب وجود داشته که اکنون فقط می‌توان از راه شتر خسب به این قلعه راه یافت. ورودی این قلعه فضایی است با طاق هلالی که از سنگ و گچ ساخته شده است.

 عمده سفال‌های موجود در سطح قلعه مربوط به قرون میانه دوران اسلامی است که معمولاً چرخ‌ساز بوده و از پخت و ورز مناسبی برخوردار است.در اطراف این قلعه علایم مرزبندی و سنگ‌چینی دیوارهای باغ‌های انجیر، زیتون و انار وجود دارد. هم‌چنین در این قلعه سه چشمه آب شیرین جریان داشته که یکی در بخش پایینی قلعه حدفاصل دروازه شتر خسب و گلستان جریان داشته، چشمه دیگر در مسیر عبور دیواری که از سنگ لاشه بدون ملاط بر فراز دیوار گچی ساخته شده بوده، جریان داشته. چشمه سوم نیز بر فراز قلعه در میان دره‌ای کوچک جریان داشته که در ضلع جنوب شرقی آن نیز آب انباری از سنگ و ساروج وجود دارد. برفراز کوهی که قلعه بر آن استوار است و در ضلع شرقی و غربی آن بقایای بناهای ویرانی از سنگ و گچ وجود دارد. در ضلع غربی این بناها نیز چند پایه ستون وجود دارد که گویا محل نقاره‌خانه بوده است. در ضلع شرقی آن نیز بقایای چند ساختمان و یک قبرستان وجود دارد. یکی از این ساختمان‌ها مربوط به دوران صفوی و زیارتگاه حاجی رستم می‌باشد. در ضلع جنوب شرقی آن نیز غاری معروف به زندان به وسعت ۵×۱۰ متر وجود دارد که بخشی از آن به جهت زلزله تخریب شده است. این زندان دری آهنین داشته که هم اینک در امامزاده درب آهنین به کار گرفته شده است. در این زندان برخی از حاکمان اتابکان فارس زندانی بوده‌اند. در سال ۶۲۲ه..ق سلجوق شاه بن سلغر شاه فرزند اتابک سعد زنگی به انتقام قتل ترکان خاتون در پای این قلعه کشته شد. در سال ۷۹۵ه..ق که این قلعه تحت تصرف سلاطین آل‌مظفر بود، از جانب امیر تیمور گورگانی مورد حمله قرار گرفت و در پی آن به تصرف آنان در آمد. در سال ۹۹۵ه..ق این قلعه به تصرف القاص میرزا برادرزاده شاه طهماسب صفوی در آمد. برخی قدمت این قلعه را مربوط به دوران ساسانی‌ـ اسلامی دانسته و برخی نیز آن را مربوط به دوران ایلامی و پیش از آن می‌دانند که در دوره‌های بعد نیز مورد استفاده قرار گرفته است. چنان که در نیمه دوم قرن پنجم‌ه..ق مورد استفاده باطنیان بوده است. این قلعه در تاریخ ۱۲/۱۱/۱۳۸۱ با شماره ۷۲۱۶ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

منابع: اسناد سازمان میراث فرهنگی استان فارس / اقلیم پارس، سیدمحمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۱۳۴/ تاریخ و جغرافیای ممسنی، نورمحمد مجیدی کرایی، انتشارات علمی و فرهنگی تهران، ۱۳۷۱، ص ۱۲۲ / سیمای ممسنی، محمد زارعی نورآبادی، انتشارات نهاوندی، قم، ۱۳۷۴، ص ۱۵۴ / فارسنامه ابن بلخی، ابن بلخی، توضیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، بنیاد فارس‌شناسی، ۱۳۷۴، ص ۱۰۸ / ممسنی در گذرگاه تاریخ، حسن حبیبی فهلیانی، نوید شیراز، شیراز، ۱۳۷۱، ص ۴۲۹ / ممسنی و بهشت گمشده، اعظم مسلمی، انتشارات شیراز، ۱۳۶۹، ص ۱۷۲.
کوروش کمالی سروستانی