باغ ارم که از زیباترین باغهای ایران در شمال غربی شیراز است، در خیابان ارم قرار دارد و از ضلع شمال غربی به بلوار دانشجو (خیابان آسیاب سه تایی) محدود میگردد. مساحت این باغ ۱۱۰۳۸۰ متر مربع و زیربنای موجود در آن ۱۸۶۹ متر مربع است. تاریخ ساخت این باغ را مورخان به سده پنجم هجری قمری یعنی دوران حکومت اتابک قراچه سلجوقی رساندهاند. برخی از حافظ پژوهان و مورخان نیز با استناد به ابیاتی از غزلها و قصیدههای حافظ شیرازی که در مدح شاه شیخ ابواسحاق اینجو سروده است، این باغ را متعلق به شیخ و در دوران او آباد میدانند.
در زمان تیموریان باغ ارم الهامبخش تیمور جهت ساختن باغی به همین نام در سمرقند بوده است. از وضعیت باغ ارم در دوران صفویه، افشاریه و زندیه اطلاع دقیقی در دست نیست. در اواخر دوره زندیه و اوایل دوران قاجاریه سران ایل قشقایی این باغ را مقر ایل خود ساختند و جانیخان نخستین ایلخان قشقایی و پسرش محمدقلیخان، حصار و نخستین بنای باغ را ساختهاند. در دوره ناصرالدین شاه حاج حسنعلیخان نصیرالملک از بزرگان شیراز، این باغ را از سران ایل قشقایی خرید و ساختمان زیبایی کنونی را در آن بنا کرد. به روایت فرصتالدوله در آثار عجم، حاجی محمدحسن معمار که از معماران برجسته دوران خود بود، نقش اصلی در ساخت این بنا داشت. تزیینات ناتمام باغ پس از فوت حسنعلیخان در سال ۱۳۱۱ه..ق توسط ابوالقاسمخان نصیرالملک به پایان رسید. باغ ارم پس از ابوالقاسمخان نصیرالملک به فرزندش عبدالله قوامی رسید و پس از چندی محمدناصرخان قشقایی این باغ را خرید. مدتی این باغ در اختیار قشقاییها بود تا این که در زمان استانداری معتصمالدوله فرخ، بابت بدهی مالکان آن و مطالبات دولت، به تصرف دولت درآمد و در سال ۱۳۴۵ به دانشگاه شیراز واگذار گردید و هم اکنون نیز در اختیار این دانشگاه است. در سالهای ۵۰ـ۱۳۴۵ تعمیرات اساسی در این باغ صورت گرفت و زمین وسیعی نیز در حاشیه بلوار ارم کنونی و بلوار آسیاب سهتایی به آن افزوده شد. دانشگاه شیراز از این مجموعه تا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی به عنوان باشگاه دانشگاه استفاده میکرد و پس از انقلاب به عنوان دانشکده حقوق، کتابخانه و سال ۱۳۵۹ به عنوان باغ گیاهشناسی از آن استفاده گردید. اگر چه تعمیرات گوناگون در سالهای ۱۳۵۸ تا ۶۰ در این باغ صورت گرفت، اما مرمت کامل محوطه، ساختمان اصلی، اندرونی و حمام در سالهای ۸۴ـ۱۳۸۰ توسط معاونت پژوهشی دانشگاه شیراز انجام شده است. عمارت اصلی باغ ارم که رو به مشرق ساخته شده، از لحاظ معماری، نقاشی، حجاری، کاشیکاری، گچبری، خوشنویسی و آجرکاری از بناهای ماندگار دوره قاجاریه است. اگرچه سبک معماری این بنا آمیزهای از سبک معماری صفویه، زندیه و قاجاریه با نگاهی به معماری و تزیینات تختجمشید است. این ساختمان دارای سه طبقه است که طبقه زیرین دارای حوض خانهای برای استراحت در روزهای گرم تابستان است که در آن آبنمایی قرار دارد و طاق آن با کاشیهای هفت رنگ مزیّن شده است. جوی آبی نیز از وسط آن میگذرد و سپس به آبنمای جلوی ایوان میریزد. طبقه دوم دارای ایوانی دو ستونی با سقف مسطح است که در پشت آن تالاری قرار دارد و دو طرف آن دو راهرو، چهار اتاق در دو طرف راهرو و دو ایوان کوچک و دو طبقه ساخته شده است و بر فراز این دو راهرو، دو گوشواره به عنوان طبقه سوم وجود دارد. قسمت جلویی ستونهای این دو طبقه با کاشیهای هفت رنگ مزیّن به مجالسی از سواران، زنان و گلها شده است. طبقه سوم دارای یک تالار بزرگ همانند تالار طبقه دوم است که پنجرههای آن به ایوان اصلی باز میشود. در دو طرف آن نیز دو راهرو وجود دارد. دو ایوان کوچک نیز در دو طرف ایوان بزرگ همانند طبقه دوم قرار دارد. در پیشانی عمارت، هلالهایی وجود دارد که به سنتوری معروف است و دارای سه مجلس بزرگ و دو مجلس کوچک کاشیکاری با کاشیهای لعابدار رنگی است.
در هلالی میانی که بزرگترین هلالی است، نقش ناصرالدین شاه، سوار بر اسب سفیدی دیده میشود که نیمتاجی نیز در جلو کلاه خویش دارد. در اطراف آن، سه نقش دیگر که برگرفته از داستانهای فردوسی و نظامی است، دیده میشود. در دو طرف این مجلس، دو مجلس کوچک وجود دارد که در وسط یکی از آنها نقش داریوش هخامنشی برگرفته از نقوش تختجمشید وجود دارد. دو مجلس دیگر که در اطراف این مجلس است، تصویر شکار آهویی توسط پلنگی را بر روی کاشیهایی با طرح اسلیمی نشان میدهد. در ضلع شمالی عمارت و چسبیده به آن، هشت باب اتاق قرار دارد که در حال حاضر مورد استفاده جهت امور اداری باغ گیاهشناسی ارم است. در پشت ساختمان اصلی، ساختمان و محوطه اندرونی آن قرار دارد. ازارههای جلوی عمارت اصلی از سنگ و گندمک یکپارچه است که بیش از دو متر بلندی دارد. تعداد آنها ۸ تاست که بر روی ۶ عدد آنها کتیبههایی از اشعار حافظ، سعدی و شوریده به خط نستعلیق میرزا علینقی شریف شیرازی نوشته شده است. بر روی دو لوح سنگی دیگر، تصویر مردی است که نیزهای در دست دارد. این نقش، برداشتی از نقوش سربازان در تختجمشید است که خصوصیات لباس و کلاه آنان با مردان عشایر جنوب منطبق است. بر روی ستونهای دو جانب ایوان بزرگ که با کاشیهای هفت رنگ مزیّن شده، نقوش متعدد مجالس بزم، شکارگاه، سواران، زنان و گلها ترسیم شده است. نمای پشت عمارت نیز دارای پنج هلالی است که بر روی هلال بزرگ میانی، داریوش هخامنشی نقش شده و در هلالیهای دو سو، نقش دو شیر و خورشید به چشم میخورد و در بالا تصویر دو فرشته قرار دارد که تاجی بر سر دارند. در جلو این عمارت، حوض وسیعی قرار گرفته که با کاشی آبی رنگ، کاشیکاری شده و مساحت آن ۳۳۵ متر مربع است که در اطراف آن هجده قطعه سنگ بزرگ و یکپارچه که احتمالاً مربوط به دوره جانیخان ایلخانی است، قرار دارد. در این باغ درختان سرو بسیار بلندی در دو سوی باغ کاشته شده. همچنین درختان کاج، مرکبات و بوتههای گل رز که به روایتی بیش از سیصد گونه است، نیز در این باغ وجود دارد. در پشت عمارت اصلی و در بخش غربی باغ، عمارت اندرونی قرار دارد که در دوران گذشته محل اقامت خانواده و محارم صاحب باغ بوده است. عمارت اصلی هم به بیرونی و هم به اندرون درهایی داشته است. درب اندرونی اینک به طرف گلستان باغ رز باز میشود. ساختمان اندرونی از تزیینات زیبایی برخوردار است و محوطه آن نیز درختکاری و گلکاری شده است و یک حوض آبنما نیز در محوطه آن وجود دارد. باغ ارم همچنین دارای حمامی مربوط به دوران قاجاریه میباشد که متشکل از سرویس بهداشتی، خزینههای حمام، بینه، نورخانه و گرمخانه میباشد. در سال ۱۳۴۰ فضای این حمام پر شده و به محل نگهبانی تبدیل شده بود. هم اینک فضای این حمام براساس طرح اصلی مرمت شده است. این باغ علاوه بر در ورودی اصلی و کنونی خود، دارای یک در قدیمی در انتهای باغ یعنی در گوشه شرقی باغ است که در سال ۱۳۱۵ه..ق ساخته شده است. سر درِ قدیمی آجر کاری شده و بر پیشانی آن کتیبهای از سنگ مرمر به کار رفته و دو کتیبه کاشیکاری در دو سوی آن نصب شده است. کتیبه سنگ مرمر به خط نستعلیق بوده و بر روی آن نوشته شده:
از وزیر شه نصیر الملک راد |
دایماً باغ ارم آباد باد |
در کنار آن تاریخ ۱۳۴۴ه..ق نیز نگاشته شده است.هماکنون این باغ به عنوان باغ گیاهشناسی و یکی از جاذبههای گردشگری شیرازمورد استفاده قرار گرفته و در اختیار دانشگاه شیراز است. این باغ در تاریخ ۱۴/۸/۱۳۵۳با شماره ۱۰۱۳ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۵۱۱ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۷۵ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علینقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۲۵۳ / پژوهشی در شناخت باغهای ایران و باغهای تاریخی شیراز، علیرضا آریانپور، فرهنگسرا، تهران، ۱۳۶۵، ص۳۰۷ / تاریخ بافت قدیمی شیراز، کرامتاللّه افسر، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۳، ص ۱۴۹ / دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حدادعادل، بنیاد دایره المعارف اسلامی، تهران، ۱۳۷۵، ج ۱، ص ۵۹۱ / شیراز در گذشته و حال، حسن امداد، اتحادیه مطبوعاتی فارس، ص ۱۰۷ / ۲، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۲۲۷ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ص ۲۳۹ / Encyclopedia Iranica. Edited by Ehsan Yarshater. Routledge & kegan Paul. London. Boston and Henley. ۱۹۸۵. Vol. ۳. P. ۴۱۸
کوروش کمالی سروستانی