ابوعبداللّه محمد بن خفیف (د. ۳۷۱ ق) معروف به شیخ کبیر، از عارفان و مشایخ بزرگ صوفیه و مؤسس سلسله خفیفییه است. طریقت وی بر مجاهدت بوده و پیوسته به ریاضتهای سخت و طاعات و عبادات میپرداخته. عرفان وی از نظر عملی با زهد و ریاضت و در عین حال التزام به احکام و فرایض دینی همراه بوده و از لحاظ نظری و فکری اساس آن بر تطبیق طریقت با شریعت بوده است. وی در شیراز نزد ابوالعباس احمد بن یحیی، مؤئل جصّاص و جعفر حذّاء به کسب علوم عرفانی پرداخت. به حجاز، عراق، شام و فلسطین سفر نمود و چند بار به سفر حج رفت. پس از آن در شیراز اقامت گزید و به تعلیم و ارشاد طالبان و مریدان پرداخت. آرامگاه وی در محله در شاهزاده، در پشت بازار وکیل و در کنار آب انبار وکیل واقع شده است. آرامگاه او در خانقاهی که در سال ۳۷۱ه.. ساخته شده، قرار دارد. در قرون گذشته مزار شیخ در محوطه وسیعی بوده که زمانی خانقاه و زمانی گورستان بوده است. در قرن ۶ه..ق زنگی بن مودود (حک. ۵۶۶ه..ق) آرامگاه شیخ را مجدداً ساخت و چند قطعه زمین را بر آن وقف کرد.
در زمان کریمخان زند (حک ۱۱۶۲ ـ ۱۱۹۳) گورستان خفیف و قسمتی از خانقاه مسطح شد و به میدان توپخانه و بازار و ارگ تبدیل شد و فقط قبر شیخ در کوچه پشت میدان توپخانه در اتاق کوچکی باقی ماند و بر سر قبرش نیز حجره کوچکی ساخته شد.پس از این که در دوره پهلوی قسمتی از میدان توپخانه را برای ساختن دبیرستان شاپور اختصاص دادند، خانقاه شیخ در شمال شرقی مدرسه واقع شد و تنها راه ورود به آن کوچهای در شمال بازار وکیل بود.در سال ۱۳۳۷ تعمیراتی از سوی اداره باستانشناسی فارس در آن صورت گرفت. اتاقی که سنگ قبر شیخ در آن قرار داشت، حدود ۳۰ سانتیمتر بالا آورده شد و با کاشی فیروزهای فرش گردید. همچنین برای تهویه فضا و روشنایی اتاق، پنجرهای نصب کردند و کف اتاق ورودی را با کاشیهای سیمانی پوشاندند. برای ورود به مقبره نیز درِ محکم و مناسبی نصب کردند. نقشه ساختمان جدید توسط مهندس فرزانمهر و زیر نظر مهندس فروغی تهیه و طرحریزی شده بود.هم اینک سطح مقبره شیخ در حدود ۴۵ سانتیمتر بالا آمده و طول و عرضی یکسان به اندازه ۱۴۰ سانتیمتر دارد. ساختمان جدید آجری که بر فراز آرامگاه واقع شده، سه پله از سطح زمین بالاتر است. در کنار ورودی نیز بنایی آجری وجود دارد که کتابخانه این بناست و عمود بر آن نیز در جبهه مقابل ورودی دو اتاق وجود دارد که متعلق به نگهبان بناست. در دو سوی آرامگاه دو باغچه وجود دارد که فضای میان آنها راهی است که به آرامگاه ختم میشود.در کنار درِ اتاق نگهبانی، در ضلع غربی، ایوانی با چند رواق وجود دارد که در یکی از آنها یک محراب سنگی وجود دارد.براساس اطلاعات تذکرهها، اشخاصی که در اطراف آرامگاه ابوعبدالله خفیف به خاک سپرده شده بودند، عبارتنداز: شیخ حسین بن محمدبن احمد معروف به بازیار (۳۹۱)، شیخ ابیاحمد فضل بن محمد معروف به ابی احمد کبیر (م ۳۷۷)، شیخ ابی احمد حسن بن علی معروف به ابی احمد صغیر (۳۸۴) که هم اینک اثری از آنها نیست.ابن خفیف صاحب تألیفاتی است که برخی آن را شامل تألیفات مفصل و تألیفات مختصر میدانند.
تألیفات مفصل وی عبارتنداز:شرف الفقر، جامع ارشاد، الاستذکار، الفصول فی الاصول، المنقطعین، الجوع و ترک الشهوات، لبس المرقعات، الاعانه، اختلاف الناس فی الروح، المعراج، الرد علی ابن سالم، الرد علی بن زینان، الاعتقاد، المنهج فی الفقه.
تألیفات مختصر وی عبارتنداز:الاقتصاد، اللوامع، المفردات، المشیخه، فضل التصوف، الفرق بین التقوی و التصوف، الاستدراج و الاندراج، الجمع و التفرقه، بلوی الانبیاء، المحبه، الوّد و الالفه، رسائل علی بن سهل، السماع و معرفه الزوال.
آن چه که هم اینک از آثار وی در دست میباشد، دو رساله کوتاه است به نامهای «وصیه ابن خفیف» و «معتقد ابن خفیف» که به چاپ رسیده است. نسخهای از کتاب «الاقتصاد» وی نیز در کتابخانه پرتو پاشا ترکیه موجود است. شرحی از کتاب «معتقد ابن خفیف» نیز با عنوان «الفوائد العماریه فی القواعد الاعتقادیه» در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران وجود دارد.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۴۶۰ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۷۰ / بزرگان نامی پارس، محمدتقی میر، انتشارات دانشگاه شیراز، ۱۳۶۸، ج ۱، ص ۱۲۹، / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علینقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص۱۷۳ / تاریخ بافت قدیمی شیراز، کرامتاللّه افسر، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۳، ص ۲۱۲، ۱۲۱، ۹۲ / تذکره هزار مزار، ترجمه شدالازار توسط عیسی بن جنید شیرازی، تصحیح نورانی وصال، انتشارات کتابخانه احمدی شیراز، ۱۳۶۴، ص ۷۹، ۸۷ / دانشمندان و سخن سرایان، فارس، محمدحسین رکنزاده آدمیت، انتشارات کتابفروشی خیام، تهران، ۱۳۳۷، ج ۱، ص ۱۳۹، ۱۵۹ / دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، تهران، ۱۳۶۹، ج ۳، ص ۴۳۴ / دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، بناهای آرامگاهی، ویرایش محمدمهدی عقابی، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۶، ص ۸۱ / دایرهالمعارف فارسی، غلامحسین مصاحب، انتشارات فرانکلین، ۱۳۴۵، ج ۲، ص ۱۵۲۳ / شیراز در گذشته و حال، حسن امداد، اتحادیه مطبوعاتی فارس، ص ۴۷۵ / شیراز، شهر جاویدان، علی سامی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۶۳، ص ۶۳۹ ـ ۱۰۵، ۱۲۱ / شیراز، مهد شعر و عرفان، ا.ج. آربری، ترجمه منوچهر کاشف، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، ۱۳۵۳، ص ۷۵ / شیرازنامه، زرکوب شیرازی، بهمن کریمی، تهران، ۱۳۱۰، مطبعه روشنایی، ص ۹۵ / شیراز و فارس، اداره سیر و سیاحت و اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس، شیراز، ۱۳۷۱، ص ۲۳ / طرایقالحقایق، محمدمعصوم شیرازی، معصومه علیشاه، با تصحیح محمدجعفر محجوب، انتشارات کتابخانه سنایی، ج ۱، ص ۱۰۱، ۱۶۶ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۲۰۰ / کارنامه انجمن آثار ملی، حسین بحرالعلومی، انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۵، ص ۶۱۷ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۸۶.
کوروش کمالی سروستانی
