آرامگاه، بقعه، حرم، آستانه و یا امامزاده، مقبره و بنایی است که پیکر یک شخصیت مذهبی و یا یکی از عرفا، دانشمندان، حکمرانان و پادشاهان و یا قهرمانان ملی، مفاخر و شخصیت علمی و ادبی در آن به خاک سپرده شده است. بناهایی را که در آن امامزادگان به خاک سپرده شدهاند، معمولاً امامزاده مینامند.این آرامگاهها یا به صورت منفرد در منطقهای واقع شدهاند و یا این که برخی از آنها بخشی از مجموعه بزرگی هستند که معمولاً مرکز آن مجموعه یا حرم را تشکیل میدهند.بسیاری از بقعههای منفرد در مناطق روستایی، شهرهای کوچک و پیرامون آن قرار گرفتهاند. زیارتگاههایی که به شکل مجموعه ساخته شدهاند، مانند آستانههای بزرگ اغلب در شهرها وجود دارند.سبک معماری آرامگاهها در دورانها و جوامع مختلف و بنا بر باورها و عقاید مذهبی مردم متفاوت بوده است.
در اغلب موارد در دورههای زمانی متفاوت، بخشهای مختلفی به آرامگاهها افزوده شده است، بخشهایی هم چون ایوان و حیاط.در ایران قدیم نخستین آرامگاهها در دل کوه و از صخرهها تراشیده شدهاند، اما به طور کلی آرامگاهها بناهای چهار ضلعی و یا چند ضلعی هستند که دارای گنبدهای مدور، مخروطی، هرمی و زینهای هستند. مقبره نیز در زیر آن گنبد بنا شده که اغلب آرامگاههای متعلق به امامان و امامزادگان دارای ضریح هستند و آنان را حرم یا حرم مطهر میخوانند.آرامگاههای برجمانند از لحاظ ساختاری، چهار ضلعیهای گنبدداری هستند که دارای چهار شاه نشین میباشند. برخی از این آرامگاههای برجی شکل دارای دهها متر ارتفاع هستند. نمای خارجی آرامگاهها در برگیرنده ارتفاع و شیب گنبدها، ایوانها، طاق درگاه و منارهها میباشد. اغلب طاقهای بلند درگاه، همراه با حیاطی وسیع و ایوانهای بزرگ بیشتر فضای خارجی آرامگاه را به خود اختصاص میدهند. نقشه حیاط آرامگاهها نیز همانند مساجد دارای چهار ایوان است که هر یک در مقابل یکی از اضلاع ساختمان قرار دارند. علاوه بر ایوان اصلی که در مقابل تالار گنبد قرار دارد، یک، دو و یا سه ایوان دیگر که عملکردی هم چون رواق دارد، نیز در اغلب آرامگاهها وجود دارد. همچنین در اغلب آرامگاهها حوض بزرگی در وسط حیاط وجود دارد که جهت وضوخانه مورد استفاده قرار میگیرد.
با توجه به کاربریهای مختلف آرامگاهها، برخی از آنان دارای شبستان، نقارهخانه، مدرسه طلاب، کتابخانه و سقاخانه نیز میباشند.تزیینات و مصالح به کار رفته در آرامگاهها با توجه به موقعیت جغرافیایی، سبک ساخت و دوره ساخت آنها متفاوت میباشد، چنان که مقبرههای برجمانند از خشت، آجر، سنگ و یا چوب ساخته شدهاند.گنبدهای این آرامگاهها با آجرهای لعابدار یا ساده پوشانده شدهاند و اغلب فیروزهای رنگ میباشند. نمای بیرونی این نوع آرامگاهها کاشیهای هفت رنگ با تزیینات معرق و معقلی میباشد. نمای داخلی آرامگاهها نیز معمولاً دارای تزیینات کاشیکاری، آیینهکاری و گچبری میباشد. در برخی از آرامگاهها نیز تصاویری از گل و پرندگان نقاشی شده است.در برخی دیگر کتیبهها و سنگ نوشتههایی وجود دارد و یا بر روی سنگ مقبره مطالبی نگاشته شده است که تاریخچه پیدایش آن بنا را معین مینماید.هم چنین اغلب آرامگاهها دارای درهای چوبی هستند که بر روی آنها طرحهای هندسی با گل و بوته حکاکی شده است و برخی نیز دارای تزیینات میناکاری میباشند. ضریحها نیز یا چوبی ساده و مشبک بوده و یا فولادی میباشند که بر روی آنها نیز قلمزنیهای گل و بوتهای یا نوشتههای نستعلیق بر روی ورقههای طلا یا نقره صورت گرفته است.
منابع: دایره المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، کامران فانی، بهاءالدین خرمشاهی، مؤسسه دایرهالمعارف تشیع، تهران، ۱۳۶۹، ج ۲، ص ۳۰۰ / معماری اسلامی، رابرت هیلند براند، ترجمه ایرج اعتصام، حوزه معاونت شهرسازی و معماری، تهران، ۱۳۷۹، ص ۳۱۴ / معماری ایران ـ دوره اسلامی، به کوشش محمدیوسف کیانی، به همکاری جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ص ۵۲ / Encyclopedia Iranica. Edited by Ehsan Yarshater. Routledge & kegan Paul. London. Boston and Henley. ۱۹۸۵. Vol.۸. P.۴۰۵
کوروش کمالی سروستانی
