آسیاب سنگی

 این اثر تاریخی در فاصله هفت کیلومتری شهرستان داراب و در فاصله ۲۰۰ متری بنای مسجد سنگی قرار دارد. این بنا که از بناهای دوران ساسانی است، به دستور داراب شاه از سنگ یک پارچه ساخته شده است. این آسیاب نیز مانند ساختمان مسجد سنگی دارای معماری صخره‌ای است و در دل کوه حفر شده است. ساختمان آسیاب دارای تونلی است که در کنار آن مجرای خروج آب قرار گرفته و آبی که سنگ آسیاب را می‌چرخاند از طریق این راه آب به سمت دشت مقابل مسجد سنگی هدایت می‌شده است. در سردر ورودی تونل کتیبه‌ای بر روی سنگ به زبان فارسی نقر شده است که مربوط به زمان قاجار است. در کنار آن نیز بر روی دیوار کناری تونل نوشته دیگری به خط کوفی مربوط به زمان اتابکان فارس وجود دارد که شباهت زیادی به نوشته‌های درون مسجد سنگی دارد. در داخل تونل آسیاب خطوط دیگری مشاهده می‌شود که برخی قابل خواندن نیست و در بعضی از آنها کلماتی نظیر «اللّه» نگاشته شده است. در انتهای تونل، محل سنگ آسیاب قرار دارد که امروزه از آن اثری نیست. هم چنین انتهای تونل توسط مجرایی به دو حلقه چاه دوازده متری که بر سنگ کوه و در بالای آسیاب وجود دارد، متصل می‌شود.این مجرا امروزه بر اثر ریزش سنگ مسدود شده است.

 قطر دهانه این دو حلقه چاه سه متر و عمق آن ۱۲ متر است که جدار آن با سنگ و ساروج ساخته شده است. این دو حلقه چاه توسط آبی موسوم به خیرآباد که از منطقه رودبال سرچشمه می‌گرفته پر آب می‌شده و دو رشته جدول آب را به آسیاب هدایت می‌کرده است. یک رشته در بستر سنگی کوه حفر شده و دارای عمق زیادی است. این رشته جدول مجرای اولیه عبور آب بوده و هم زمان با بنای مسجد است. رشته دوم جدول‌ها، از سنگ و ساروج ساخته شده‌اند که مسیر بعدی عبور آب بوده و احتمالاً مربوط به تعمیرات عصر اتابکان است. این جدول‌ها در تعمیرات زمان قاجارها نیز مورد استفاه قرار گرفته است. این دو جدول به یک رشته چاه‌های صخره‌ای که در بالای بنا وجود دارند، متصل می‌شوند. مجموع این چاه‌ها که سیستمی نظیر قنات دارد، هفت حلقه می‌باشد که در بستر سنگی کوه حفر شده‌اند. آب این جدول‌ها تا فاصله ۸۰ کیلومتری جریان می‌یافته. این آسیاب در دوران اتابکان فارس هم زمان با تغییر بنای آتشکده سنگی به مسجد و در زمان قاجار و توسط قوام‌الملک تعمیر شده است.سنگ نوشته‌ای از دوره قاجار بر سر در تونل ورودی آسیاب نقر شده است. نگاشته‌های این سنگ نبشته که نسبتاً خواناست، به شرح زیر است:

منابع: آثار عجم، فرصت‌الدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص۱۰۰ / پایتخت‌های ایران، محمدیوسف کیانی، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، ۱۳۷۴، ص ۴۱۹ / شهر من داراب، حسین آزما، انتشارات کاوه آزما، ۱۳۷۵، ص ۹۳ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۳۱۴ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۴۱.

کوروش کمالی سروستانی