از مساجد دوران زندیه در شیراز است که در اول خیابان بینالحرمین جنب حرم احمدبن موسی(ع) (شاهچراغ) واقع شده است. پلان این مسجد به صورت مربع ساخته شده و مصالح به کار رفته در ساختمان مسجد شامل سنگ، آجر و ملاط گچ و گل میباشد. سر در ورودی این بنا که پیش از این بازسازی شده، به صورت آجرچینی و به شکل تقریباً ساده ساخته شده است. در سمت راست در ورودی آیه «یداللّه فوق ایدیهم» و در سمت چپ ورودی آیه «انا فتحنالک فتحاً مبیناً» با خط ثلث نوشته است. پس از ورودی یک هشتی وجود دارد که توسط یک دالان باریک به حیاط مسجد راه مییابد. در ضلع شمالی و جنوبی مسجد به ترتیب ۷ طاقنما و در ضلع شرقی و غربی بنا به ترتیب ۵ طاقنما وجود دارد. داخل حیاط یک سکو به ارتفاع ۵۰ سانتیمتر و به شکل L در امتداد و چسبیده به ضلع شمالی و شرقی دیده میشود. همچنین در مرکز حیاط یک حوض قدیمی وجود دارد.
محراب مسجد در جبهه جنوبی قرار گرفته است. بر فراز ورودی مصلای اصلی یک کتیبه مربوط به دوره قاجاریه وجود دارد. داخل مصلا به ترتیب ۷ ستون سنگی مارپیچ وجود دارد که از شرق به غرب امتداد داشته و در مرکز ساخته شدهاند. در چهار طرف هر ستون به سمت بالا یک طاق ضربی ساخته شده که در نهایت تشکیل یک چهارطاقی را میدهد. در محراب بنا آیه «قد نری تقلب وجهک فی السماء فلو لینک قبلۀ ترضیها فول وجهک» نوشته شده است.در دو طرف محراب به ترتیب ۶ طاقنمای بسته وجود دارد که بر فراز هر کدام یک پنجره جهت نورگیر و تهویه قرار گرفته است. در مصلای شمالی و غربی نیز فضاهایی برای نمازگزاران ساخته شده است.درها و پنجرههای ضلع جنوبی مسجد از چوب ساخته شدهاند. سطح بیرونی مصلا به وسیله گچ پوشیده شده و در برخی از جاهای مسجد این لایه گچ در حال ریزش است. عنصر معماری آبچک نیز در ساختمان این بنا دیده میشود. در این مسجد از چوب به عنوان کلاف کشی جهت استحکام بنا در مسیر ارتباط ستونها با یکدیگر استفاده شده است.
تزیینات این مسجد دربرگیرنده مواردی است همچون: در سردر ورودی بنا از ۴ کاشی گلدار در سمت راست و ۴ کاشی گلدار در سمت چپ به شکل قرینه استفاده شده است. از کاشی معرق هم در سر در ورودی و هم در سقف بنای هشتی به صورت محدود و به اشکال هندسی استفاده شده است. در دو ضلع شمالی و شرقی بنا، بر روی طاقنماها از کاشی با طرح گل و بوته استفاده شده است. در ضلع جنوبی بنا در روی طاقنماها از کاشی معرق به شکل لوزی و به رنگهای زرد و فیروزهای و سیاه استفاده شده است. ضلع غربی بنا هیچگونه تزییناتی ندارد. در محراب مسجد نیز از تزیینات کاشی استفاده شده و تاریخ سال ۱۳۵۰ بر روی آن نوشته شده که احتمالاً مربوط به تعمیرات بعدی بنا میباشد. همچنین در محراب مسجد کاشیهایی دیده میشود که نام پنج تن بر روی آنها نگاشته شده است.در این بنا مختصر تعمیراتی در دوره قاجار و پهلوی انجام شده است. بیشترین تعمیرات شامل تعویض کف حیاط به موزاییک، سفید کاری مصلای شمالی، آجرچینی در سر در و کاشی کاری در محراب بنا میباشد. این بنا در تاریخ ۲۳/۱۱/۱۳۸۰ با شماره ۴۷۲۷ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
منابع: اسناد سازمان میراث فرهنگی استان فارس / تحقیقات میدانی.
کوروش کمالی سروستانی
