مسجد جامع عتیق

مسجد جامع عتیق یا مسجد جمعه یا مسجد آدینه، از کهن‌ترین مساجد شیراز است که در شرق حرم شاهچراغ(ع) قرار دارد.این مسجد دو ایوانی در سال ۲۸۱ه..ق به دستور عمرولیث صفاری ساخته شد. ساختمان مسجد که اولین هسته تاریخی شهر شیراز است، مشتمل بر بنایی مرتفع است که دارای چندین حجره و شبستان است و برخی از قسمت‌های آن دو طبقه می‌باشد. این مسجد دارای ۶ در ورودی و خروجی بوده است؛ دو در، در ضلع شمالی، یک در، در ضلع جنوبی، دو در، در ضلع غربی و یک در، در ضلع شرقی.

در ورودی ضلع شمالی به دوازده امام معروف است و کتیبه‌ای بر فراز آن قرار گرفته است که در دوره صفوی و در سال ۱۰۳۱ه..ق به خط علی جوهری نگاشته شده است. این کتیبه تاریخ مرمت مسجد را در سال مذکور نشان می‌دهد.سردر شمالی مسجد با کاشی مقرنس‌کاری شده است و بر روی چهار کتیبه نام دوازده امام بر روی کاشی نگاشته شده و در جرزهای دو طرف این سر در نصب شده است. در وسط ضلع شمالی مسجد، طاق‌نمای مرتفعی به نام طاق مروارید قرار گرفته است که در دو طرف بام آن دو گلدسته وجود دارد و سقف آن با آجر مقرنس‌کاری شده است.

 در حاشیه بالای داخلی این طاق نیز سوره «هل اتی» با خط نسخ بر روی کاشی نگاشته شده است. در انتهای آن پلکانی است که به پشت بام و گلدسته‌ها ختم می‌شود و در پیشانی و جلو آنها کاشی‌کاری شده است و روی آنها با خط نسخ آیات قرآنی نگاشته شده است.در ضلع غربی این طاق‌نما، دالان درِ دوازده امام (درِ شمالی) و پنج طاق‌نما قرار گرفته است و در پشت این دالان و طاق‌نماها، شبستان کوچکی قرار گرفته است.در سال ۱۳۴۷ در شرق طاق‌نمای وسطی، شبستانی بزرگ به طول ۳۰ متر و عرض ۱۷ متر با ۵ در آهنی مشبک و محرابی از سنگ مرمر و ازاره‌هایی تا ارتفاع یک و نیم متر با سنگ مرمر ساخته شده است. قسمتی از این شبستان دو طبقه است و عرض آن نیز ۵/۵ متر می‌باشد.  بر روی ستون‌ها و بدنه این شبستان کاشی‌کاری شده و بر روی کاشی‌ها، آیات قرآنی، احادیث و تصاویر گل و بوته و خطوط اسلیمی نقش بسته است. در حاشیه بالایی آن نیز سوره «هل‌اتی» به خط نسخ بر روی کاشی نگاشته شده است.در ضلع جنوبی مسجد طاق‌نمای بزرگی وجود دارد. در درون طاق‌نما، کتیبه‌ای قدیمی از مقرنس کاشی با خط ثلث نگاشته شده است که بخشی از آن باقی مانده است.

 بر فراز در ورودی شبستان ضلع جنوبی، کتیبه‌ای دیگر با خط ثلث پیچیده بر روی کاشی نگاشته شده است که بخشی از آن تخریب شده است. این کتیبه در زمان شاه طهماسب اول صفوی نگاشته شده و در پایان آن  تاریخ ۹۷۳ه..ق، تاریخ مرمت مسجد، ذکر شده است.در دو طرف شبستان دو طبقه وجود دارد که سقف آن از آجر است و در انتهای آن نیز، محرابی کاشی‌کاری شده قرار دارد که بر فراز آن به خط کوفی «سوره توحید» و نام «پنج تن» نگاشته شده و در زیر آن دو آیه قرآنی به خط نسخ نگاشته شده و در پایان تاریخ ۱۳۶۱ه.. قید گردیده است. سقف این محراب با کاشی لاجوردی کاشی‌کاری شده است و دو طرف محراب نیز سنگ کاری شده است. در کنار این محراب، تاریخچه مرمت مسجد بر روی دو سنگ نقر گردیده است. هم‌چنین در کنار محراب منبری چوبی قرار دارد که به نام چهارده معصوم دارای چهارده پله می‌باشد.در ضلع شرقی این شبستان کوچک، شبستان چهل ستون قدیمی با عرض ۳۲ متر و طول ۴۵ متر واقع شده است.

سقف این شبستان از آجر است و در آن چهل ستون مکعب با طول ۲ متر و عرض ۲ متر قرار گرفته است. این شبستان چهار در دارد که به صحن گشوده می‌شود. بر سردر این شبستان کتیبه‌ای است که با خط ثلث پیچیده نگاشته شده است و هم‌اینک برخی از قسمت‌های آن تخریب شده است. این کتیبه نیز در زمان حکومت شاه طهماسب صفوی (۹۳۰ ـ ۹۸۴ه..ق) نگاشته شده و بیانگر مرمت مسجد در آن تاریخ است.در مغرب شبستان کوچک، در قرینه با شبستان چهل ستون، شبستان بزرگی با عرض ۳۵ متر و طول ۴۵ متر ساخته شده است. سقف این شبستان آهن کوبی شده و در آن ۱۲ ستون بتون آرمه پوشیده از سنگ مرمر قرار دارد. ازاره شبستان تا ارتفاع ۳ متر از سطح زمین، با سنگ مرمر پوشیده شده است.در این شبستان منبری ۱۲ پلکانی از چوب و سنگ مرمر وجود دارد. بر روی دیوار و محراب آن نیز ۱۳ کتیبه از آیات قرآنی و احادیث با خط ثلث و نسخ بر روی کاشی نگاشته شده است.

ضلع غربی  دارای دو در است که سر در یکی از آنها، یزدی بندی است و مقرنس‌کاری و کاشی‌کاری و معرق‌کاری شده است. این در که یکی از درهای مهم مسجد است، در دوران پهلوی به ‏وسیله اداره باستان‌شناسی فارس مرمت شده است. بر فراز این در کتیبه‌ای است که آیات قرآنی بر روی آن با قلم درشت و به خط ثلث بر روی کاشی نگاشته شده است و تاریخ ۱۰۲۷ه..ق در پایان آن قید گردیده است. در نزدیکی و در امتداد همین کتیبه، کتیبه‌ای دیگر است که قسمتی از آن باقی مانده و تاریخ ۱۰۲۶ه..ق در آن قید گردیده است که بیانگر تاریخ مرمت بنا در زمان حکومت شاه عباس کبیر (۹۹۶ ـ ۱۰۳۸ه..ق) است. در ضلع غربی این مسجد ده طاق‌نما وجود دارد و در پشت آنها نیز شبستان کوچکی قرار گرفته است. در یکی از این طاق‌نماها دالان در ورودی است.در ضلع شرقی مسجد نیز طاق‌نمای بزرگی قرار دارد که در پیشانی آن اندکی کاشی‌کاری شده است و هم اینک نیز مورد مرمت قرار گرفته است. در شمال این طاق‌نما، چهارطاق‌نمای کوچک است. در ضلع  جنوبی طاق‌نما نیز، چهارطاق‌نمای کوچک است که یکی از این طاق‌نماها، دالان درِ ضلع شرقی مسجد است و یکی دیگر از این طاق‌نماها در شبستانی است که در زوایه جنوب شرقی مسجد قرار گرفته است.صحن مسجد با مساحت ۵۵ در ۷۵ متر مربع با سنگ‌های مرمر مفروش بوده و در دالان‌های ورودی مسجد چندین سنگاب وجود داشته که همیشه پرآب بوده تا موقع ورود اشخاص به مسجد، ابتدا پای خود را بشویند و وضو بگیرند و پس از آن وارد صحن شوند. هم اینک یکی از این سنگاب‌ها که قطر داخلی آن نزدیک به یک متر است و ناحیه خارجی آن دوازده ضلعی است، در اطراف آن نقش و نگارهایی وجود دارد و گرداگرد آن آیات قرآنی نگاشته شده است، در جلو پلکان ورودی موزه پارس نصب شده است. البته خطوط و نقوش این سنگاب به جهت تأثیر آب، کاملاً مشخص نیست. در وسط صحن مسجد، بنایی مکعب شکل از گچ و سنگ ساخته شده است که نزدیک به یک متر از سطح زمین بلندتر است و گرداگرد آن را ایوانی به عرض دو متر فرا گرفته است. این بنا که در سال ۷۵۲ه..ق به دستور شاه شیخ ابواسحاق اینجو حاکم فارس، ساخته شده، دارالمصحف، بیت‌المصحف، خدایخانه و یا خداخانه خوانده می‌شود و این بدان جهت است که این مکان علاوه بر نگاهداری قرآن‌هایی تاریخی به خط امیرالمؤمنین علی(ع)، امام حسن(ع)، امام صادق(ع) و چند تن از صحابه پیامبر و تابعین او، محل تلاوت قرآن نیز بوده است. هم اینک برخی از قرآن‌های مذکور در موزه پارس نگاهداری می‌شود. عمارت خدایخانه و ایوان‌های آن، دارای ۱۲ متر طول و ۱۰ متر عرض است و اتاقی که در وسط آن قرار گرفته است دارای ۸ متر طول و ۶ متر عرض است که از سنگ و گچ ساخته شده است. در ضلع شرقی و غربی این اتاق، دو سنگ مشبک قرار دارد و در دو ضلع جنوبی و شمالی آن، هر کدام یک در ورودی است که بر روی در ضلع شمالی خاتم کاری صورت گرفته است.در چهار گوشه خدایخانه، چهار ستون مدورِ مناره مانندی وجود دارد که نمای بیرونی آن از سنگ‌های مکعب شکل آجر مانندی است که لابه‌لای آن سنگ‌های رنگین به کار رفته و با گچ نصب شده است. روی سنگ‌های ازاره پایین نیز نقش و نگارهایی دیده می‌شود.سقف ایوان‌های شرقی و غربی آن به‌وسیله چهار ستون نگاهداری می‌شود که سر ستون‌های آن به شکل مقرنس‌کاری، حجاری شده است. بر فراز هریک از این ستون‌ها، قطعه سنگی است که به شکل محراب درآمده و داخل آن خالی شده است و خطوط اسلیمی و گل و بوته بر آن نقش شده است.سقف ایوان‌های شمالی و جنوبی خدایخانه نیز به وسیله دو ستون مدوّر نگاهداری می‌شود.معماری این بنا مانند خانه کعبه است اما گرداگرد خدایخانه، ایوانی به عرض دو متر ساخته شده است تا اتاق را از گرما حفظ نماید. در پیشانی خارجی بالای بنا و گرداگرد آن کتیبه‌ای با قلم درشت در زمان شاه ابواسحاق به خط ثلث عالی به قلم یحیی‌الجمالی الصوفی با عرض یک متر نگاشته و نقر شده است. به باور برخی از پژوهشگران ساختمان اصلی خدایخانه متعلق به دوران صفاریان است و تنها سقف آن توسط شیخ ابواسحاق مرمت شده است.مسجد جامع عتیق با مرور زمان و در اثر زلزله‌های متعدد در دوره‌های مختلف رو به ویرانی نهاده که تاکنون نیز چندین بار مرمت شده است. تاریخچه مرمت این مسجد با توجه به کتیبه‌های موجود عبارت است از:

۱. سال ۹۷۳ه..ق در زمان حکومت شاه طهماسب اول صفوی.

۲. سال ۱۰۳۱ه..ق در زمان حکومت شاه عباس کبیر توسط امام‌قلی خان والی فارس.

۳. سال ۱۰۹۲ه..ق در زمان سلطنت شاه سلیمان صفوی توسط امام وردی‌بیک خلف بیگی والی فارس.

۴. سال ۱۳۱۸ به بعد توسط اداره باستان‌شناسی فارس و با توصیه و مساعی آیت‌الله حاج شیخ یوسف حدائق و آیت‌الله حاج سید عبدالحسین دستغیب و همیاری مردم نیکوکار.

خدایخانه نیز پس از تخریب و از بین رفتن برخی از کتیبه‌هایش، توسط اداره باستان‌شناسی فارس و با همیاری محمدجواد واجد (شاعر)، سید آقا بزرگ نسابه (خوشنویس)، عزیز صرافت (معمار)، رحیم صمیم (حجار) و سید هاشم (کاشی‌کار)، در سال ۱۳۲۶ کاملاً مرمت شد. از سال ۱۳۸۲ نیز مرمت این بنا توسط سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و ادارۀ اوقاف و امور خیریه با همکاری شهرداری شیراز انجام شده است که هنوز هم ادامه دارد. این مسجد در تاریخ ۱۵/۱۰/۱۳۱۰ با شماره ۷۲ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

منابع: آثار عجم، فرصت‌الدوله شیرازی، انتشارات بامداد، آبان ماه ۱۳۶۲، ص ۴۳۵ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۴، ۶، ۷، ۵۰، ۶۵ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علی‌نقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۱۸۶ / تاریخ بافت قدیمی شیراز، کرامت‌اللّه افسر، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۳، ص ۵۱، ۴۱ / جغرافیای کامل ایران، عبدالرضا فرجی، دبیران گروه‌های آموزشی جغرافیای استان‌ها، شرکت چاپ و نشر ایران، تهران، ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۸۵۸ / دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، مساجد، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۸، ص ۱۶۹ / دایره‌المعارف فارسی، غلامحسین مصاحب، شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، ۱۳۷۴، ج ۳، ص ۲۷۶۶ / سفرنامه دیالافوآ در زمان قاجاریه، ترجمه فره‌وشی، کتاب‌فروشی خیام، تهران، ۱۳۶۱، ص ۴۲۹ / شیراز در گذشته و حال، حسن امداد، اتحادیه مطبوعاتی فارس، ص ۱۳۳ / شیراز شهر جاویدان، علی سامی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۶۳، ص ۵۵۸ / شیراز مهد شعر و عرفان، ا.ج. آربری، ترجمه منوچهر کاشف، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، ۱۳۵۳، ص ۱۹، ۴۷ / شیراز و فارس، اداره سیر و سیاحت و اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس، شیراز، ۱۳۷۱، ص ۱۳ / فارس، جهانگردی و توسعه، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، بنیاد فارس‌شناسی، ۱۳۷۲، ص ۶۹ / فارسنامه این بلخی، ابن بلخی، توضیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، بنیاد فارس‌شناسی، ۱۳۷۴، ص ۴۰۷ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۱، ص ۲۱۳، ۹۵۰ و ج ۲، ص ۱۲۰۵ / فرهنگ فارسی دکتر معین، محمد معین، امیرکبیر، تهران، ۱۳۵۳ـ۱۳۵۸، ص ۴۲۱ / کارنامه انجمن آثار ملی، سین بحرالعلومی، انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۵، ص ۶۲۲ / لغتنامه دهخدا، علی‌اکبر دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۲، ج ۵، ص ۶۴۸۵ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۵۰، ۱۲۰ / معماری اسلامی ایران در دوره ایلخانیان، دونالد ن، ویلبر، ترجمه عبداللّه فریار، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، ۱۳۶۵، ص ۱۹۷ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۸.
کوروش کمالی سروستانی