از آثار تاریخی اواخر قاجاریه است که در شهرستان خرمبید و در خیابان اصلی شهر دهبید واقع شده است. مصالح به کار رفته در احداث این بنا سنگ و آجر است. بخش پایین و ازاره بنا از سنگ و در قسمتهای بالا برای طاقها و قوسها از آجر استفاده شده است. فرم این کاروانسرا چهار ضلعی و چهار ایوانی است. سردر کاروانسرا در ضلع شرقی ایجاد شده است و دارای طاق تیزهدار است و دو طرف آن دارای تزیینات آجری است. در دو گوشه ضلع شرقی دو برج ساخته شده که برج سمت راست (شمال شرقی) آجری و برج سمت چپ (جنوب شرقی) از سنگ ساخته شده است. در هر طرف سردر ۷ طاقنما وجود دارد. در نمای خارجی این ضلع دخل و تصرفات زیادی صورت گرفته است.در دو طرف ورودی دو سکوی سنگی تعبیه شده است. پس از ورودی یک هشتی ساخته شده که به صورت ایوان به حیاط کاروانسرا دسترسی مییابد. در داخل هشتی و ایوان یک سکوی سنگی ساخته شده است. هماینک دسترسی هشتی به فضاهای مجاور مسدود شده است. درون فضای هشتی و ایوان طاقنماهایی ایجاد شده و فضای هشتی دارای کاربندی و پوشش عرقچین است.در دو طرف این ایوان (ایوان شرقی) حجرههای کاروانسرا و یک فضای کم عرض ایجاد شده که در ضلع شرقی این دو فضا کاربری حجره پیدا نموده است.
در هر طرف ایوان نیز چهار حجره با ابعاد یکسان ساخته شده که از نظر فرم داخلی با هم شباهت دارند. هر حجره دارای یک در، در وسط و دو پنجره در دو طرف آن است. ضلع غربی کاروانسرا از نظر تقسیمات شبیه ضلع شرقی است با این تفاوت که پشت ایوان یک حجره بزرگتر از سایر حجرهها ساخته شده و طاق ایوان نیز به صورت تیزهدار است. اتاق پشت ایوان بزرگتر از سایر حجرههاست. دو در، دسترسی به دو راهرو جانبی را امکانپذیر میساخته که در حال حاضر مسدود شده است. راهرو سمت چپ مسدود بوده ولی یک در فلزی در حال حاضر دسترسی به فضای خارج از کاروانسرا را امکانپذیر میسازد. در این ضلع نیز همانند ضلع شرقی، در هر طرف ایوان، چهار حجره یکسان ساخته شده است. تفاوت این ضلع با سایر اضلاع در این است که در این ضلع یک ردیف ساخت و ساز وجود دارد ولی در سایر اضلاع علاوه بر حجرههای رو به حیاط، فضای پشت نیز ساخت و ساز دارد.ضلع شمالی کاروانسرا در نمای رو به حیاط همانند ضلع غربی یک ایوان در مرکز و دو راهرو در کنار دارد ولی تعداد حجرهها در هر طرف سه عدد است که به جای حجرههای کناری یک دالان دسترسی به فضای پشت را امکانپذیر میساخته که این فضاها در حال حاضر تغییر کاربری یافته و تبدیل به سرویسهای بهداشتی، حمام و آشپزخانه شده است و تنها در گوشه شمال غربی فضا صورت اولیه خود را حفظ کرده است.
در ضلع جنوبی بنا تغییرات اندکی صورت گرفته و تنها ایوان این ضلع مسدود شده و با در و پنجره فلزی به حجره تبدیل شده است. در دو طرف ایوان راهروها قرار گرفتهاند که انتهای آنها مسدود است. در هر طرف سه حجره یکسان ساخته شده است. در دو طرف این ضلع دو دالان دسترسی به فضای پشت را امکانپذیر میسازد. فضای پشت حجرهها به صورت یک اصطبل سراسری است که در عین حال محل انبار کالا نیز بوده است. همچنین در چهار گوشه بنا فضاهایی ساخته شده است. در گوشه جنوب شرقی و غربی فضا یک حیاط کوچک وجود دارد.هم اینک این بنا مورد استفاده علمی، مذهبی و تجاری است، چنانکه دو طرف سردر ورودی، ورودیهایی در داخل طاقها ایجاد شده و فضای پشت حجرهها تبدیل به فضای تجاری شده است. گوشه جنوب غربی و جنوب شرقی کلاس قرآن و فضای داخلی کاروانسرا تبدیل به حوزه علمیه شده است.کاروانسرای دهبید در تاریخ ۱۱/۱۰/۱۳۸۰ با شماره ۴۵۴۰ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
منابع: اسناد سازمان میراث فرهنگی استان فارس / تحقیقات میدانی / کاروانسراهای ایران، محمدیوسف کیانی، ولفرام کلایس، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۴، ص ۱۴، ۹۲، ۲۳۸.
کوروش کمالی سروستانی
