از آثار تاریخی دوران قاجاریه است که در کیلومتر ۱۸ جاده شیراز ـ اصفهان در حاشیه جاده در سمت چپ، روبهروی روستای باجگاه واقع شده است.پلان کاروانسرای باجگاه به صورت چهارگوش بوده و ورودی آن در سمت شمالی قرار گرفته که در حال حاضر تخریب شده و آثاری از آن باقی نمانده است. نمای بیرونی ضلع شمالی به صورت طاقچهنما، ۷ عدد در هر سمت است که دو تای آن کوچک و بقیه بزرگ هستند. ارتفاع طاقچهنماها از سطح زمین ۱ متر و عمق آنها ۶۰ سانتیمتر میباشد. طول طاقنماهای کوچک ۹۰ سانتیمتر و طول طاقنماهای بزرگ ۲۶۰ سانتیمتر میباشد. دهانه ورودی بنا ۲۲۰ سانتیمتر است. پس از ورودی یک هشتی قرار داشته که حدفاصل ورودی و حیاط کاروانسراست. در سمت راست و چپ هشتی دو محوطه تعبیه شده است که قرینه یکدیگرند.فضای سمت راست هشتی به قسمت دیگر کاروانسرا ارتباط دارد ولی فضاهای سمت چپ فقط به هشتی محدود میشود و به نقاط دیگر کاروانسرا راهی ندارد. هشتی به وسیله گنبد آجری مسقف شده است. در کنار در هشتی که به حیاط مرکزی متصل میگردد، دو طاقچه از آجر تعبیه شده که دارای عمق ۴۵ سانتیمتر، ارتفاع ۱۱۰ سانتیمتر و عرض ۱ متر میباشد.
در سمت شمالی کاروانسرا ستونهای مرمتشدهای به اندازه ۱۷۰×۱۷۰ سانتیمتر وجود دارد. در همین سمت، سه حجره وجود دارد که به صورت طاق و تویزه مسقف گردیده است. ورودی دهانهها یک متر بوده و درون هر کدام یک بخاری کار گذاشته شده است. قرینه سمت شمالی کاروانسرا از بین رفته و در حال حاضر یک ساختمان نوساز در آن ساخته شده است.در سمت جنوبی بنا یک ایوان مرکزی وجود دارد که سقف آن به وسیله طاق و گنبد مسقف گردیده است. دهانه این ایوان مرکزی ۴۴۰ سانتیمتر است. در هر دو طرف ایوان یک قاب کوچک جهت نصب کتیبه وجود دارد.کف فعلی بنا تا ارتفاع ۲۳۰ سانتیمتری از سنگ ساخته شده و از این ارتفاع به بالا تا زیر پاکار طاق از آجر استفاده شده است.
ارتفاع کف تا زیر سقف ۴۶۰ سانتیمتر میباشد. پشت ایوان جنوبی یک فضای گنبددار کوچک موجود است که به یک ورودی وصل میشود. در حال حاضر جلو ورودی ایوان مرکزی یک دیوار الحاقی ساختهاند. در سمت راست ایوان مرکزی (سمت جنوبی بنا) ۴ حجره وجود دارد که در این حجرهها تغییراتی از جمله ایجاد سیم برق، کاهگل و گچاندود طاقچهها صورت گرفته است. در سمت چپ ایوان مرکزی ۴ حجره وجود دارد که به قرینه سمت راست ساخته شده است. بخش عمده ضلع غربی بنا تخریب گردیده و تنها دو حجره آن نسبتاً سالم باقی مانده است. همچنین ضلع شرقی بنا به کلی مخروبه شده و فقط سه حجره آن به صورت نیمه مخروبه باقی مانده است.تزیینات بنا شامل اندود گچ و کاهگل در حجرهها و آجرکاری در نمای ضلع شمالی میشود. در زمان پهلوی دیوارهای کاروانسرا و قسمتی از ضلع شمالی مرمت شد. این بنا در تاریخ ۱۳/۵/۱۳۸۰ با شماره ۴۵۲۹ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
منابع: اسناد سازمان میراث فرهنگی استان فارس / تحقیقات میدانی / کاروانسراهای ایران، یوسف کیانی، ولفرام کلایس، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۴، ص ۲۰۵.
کوروش کمالی سروستانی
