قلعه باستانی ایزدخواست که به آن قلعه سرسنگ و قلعه کهنه نیز میگویند، از بناهای دوره ساسانی است که در ضلع شرقی جاده اصفهان ـ شیراز بخش مرکزی ایزدخواست، ۷ کیلومتری شمال ایزدخواست قرار دارد. این قلعه بر روی دماغه سنگی ذوزنقهای شکلی با ارتفاع زیاد بنا شده است و تمام نواحی اطراف آن نیز به عمق چند متر گود شده است به گونهای که تنها راه ارتباط با این قلعه به وسیله یک پل متحرک چوبی که به آن تخته پل نیز میگویند، امکانپذیر است.این پل از وسط ضلع جنوبی قلعه به وسیله تیرهای چوبی ۶ متری و ۵/۲ متری در روی آن که به گونهای متقاطع قرار گرفته، به دروازه راه پیدا میکند. مصالح به کار رفته در ساختمان و دیوار قلعه از سنگ، گل رس، آهک، گچ و تیرهای چوبی است. در بالای دیوارها از خشت خام استفاده شده است. خشتهایی که در دیوار ضلع جنوبی به کار رفته، معروف به خشت گبری است. طول هر ضلع این خشتها ۴۰ سانتیمتر و ضخامت آنها ۱۰ سانتیمتر میباشد. دیوار جدید ضلع جنوبی قلعه نیز دارای ارتفاعی در حدود ۸ متر است که با سنگ و نوعی ساروج و تیرهای چوبی ساخته شده و همچنان پابرجاست. در گوشه جنوب شرقی قلعه نیز برج مرتفعی وجود دارد که از خشت گبری بنا شده و دیوار سنگی ضلع جنوبی نیز جهت حفاظت از برج ساخته شده است. دروازه قلعه درون این دیوار سنگی واقع شده است. در کنار ضلع غربی دروازه و بر روی دروازه، برج مراقبتی وجود داشته است. در شمال شرقی قلعه راهی مخفی جهت استفاده در مواقع ضروری وجود دارد. آب آشامیدنی قلعه به وسیله هفت حلقه چاه تأمین میشده که تا ۴۰ متر عمق داشته است. منازل مسکونی قلعه به علت فضای کم چند طبقه ساخته شدهاند.
درون این قلعه آثار آتشکدهای از دوره ساسانی باقی مانده بود که اندازه ضلع شمالی آن در حدود ۱۰ متر و ضلع جنوبی ۷۰ متر و طول آن ۳۳۲ متر بوده و در سده نهم هجری به مسجد تبدیل شد.ساختمان اصلی آتشکده بر روی چهار ستون و به شکل چهارطاقی بلندی بنا شده است. ارتفاع گنبد مدور آن نیز ۴ متر بوده که در زمان صفویه طاق گنبدی را به اندازه ۲ متر کوتاهتر کردهاند. تاریخ ساخت مسجد سال ۸۰۳ه..ق و در دوره حکومت اتابکان فارس است. از این قلعه تا سال ۱۲۶۰ه..ق استفاده میشده و پس از آن به تدریج خالی از سکنه شده است. در کنار ضلع جنوبی قلعه خندقی به ارتفاع ۴ متر و عرض ۴ متر وجود دارد که راه ارتباطی با قلعه را از بین میبرد. در ورودی قلعه یک لنگهای و با پاشنههای آهنی و از جنس چوب چنار است که عرض آن ۵/۱ متر، طول آن ۳ متر و پهنای آن نیز ۱۰ سانتیمتر میباشد. در چهار طرف چهارچوب دروازه نیز سنگی قرار گرفته است. بر فراز در ورودی حفرهای دایرهای شکل جهت انتقال نامه و اشیاء کوچک از درون به بیرون دروازه ایجاد شده است. پیش از مرمت بنا قلعه در ارتفاع پایینتری قرار داشت. این قلعه در تاریخ ۱۱/۶/۱۳۸۲ با شماره ۹۸۰۰ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
منابع: اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ۱۵۰، ۴۶۵ / دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، بناهای عامالمنفعه، کاظم ملازاده، مریم محمدی، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۹، ص ۱۵۴ / سرزمین و فرهنگ مردم ایزدخواست، حسین رنجبر، محمدرضا ایزدی، ابوالقاسم (عبداللّه) امینی، انتشارات آیات، اهواز، ۱۳۷۳، ص ۵۶ـ۵۴، ۵۸ / فارس، جهانگردی و توسعه، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، بنیاد فارسشناسی، ۱۳۷۲، ص ۱۹ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۳۰ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۱۴۸.
کوروش کمالی سروستانی
