سرمشهد دهی است در سی کیلومتری جره و ۶۶ کیلومتری جنوب کازرون که در جلگه وسیعی به نام سرمشهد قرار گرفته که از شمال به جنوب امتداد یافته و از غرب به شرق بیش از ده کیلومتر مسافت ندارد. از اطراف نیز به وسیله کوههایی احاطه شده است. در سرمشهد آثاری از دوران ساسانی بر جای مانده است که بدین جهت مورد توجه قرار گرفته است. این آثار عبارتنداز:
نقش برجسته بهرام دوم: از آثار دوران ساسانی است که در سرمشهد بر صخره کوهستانی نزدیک به چشمه آب، حجاری شده است. این نقش برجسته که بیانگر نبرد بهرام دوم (۲۷۵ـ ۲۸۲م)، پنجمین شهریار ساسانی، با دو شیر است، ۵/۴ متر طول و ۲ متر عرض دارد. یکی از این دو شیر کشته شده، بر زمین افتاده است و شیر دیگر در حال حمله به پادشاه است. در پشت سر بهرام تصویر سه نفر مشاهده میشود که شخص دوم، زنی است که دست چپ بهرام از عقب به سوی او دراز شده است و او آن را با دست راست خود گرفته است. این تصویر مظهر الهه ناهید است که در برخی نقوش دیگر شهریاران ساسانی هم وجود دارد. شخصی که در پشت سر بهرام ایستاده، به احتمال قوی کرتیر موبد موبدان در زمان بهرام دوم است. شخص دیگری که در تصویر نقش شده است، وزیر بهرام دوم است که به حالت احترام در پشت سر شاه و ملکه ایستاده است. لباس بهرام دوم در این نقش دارای چینخوردگیهایی است، تاج او نیز مزیّن به نقش دو بال بر دو طرف آن و گوی بزرگی بر فرق آن است. گوی بالای تاج در گوشه سمت چپ لوحه کتیبه پهلویی است که بر فراز مجلس حجاری شده، قرار گرفته است.
کتیبه سر مشهد: این کتیبه که در ارتفاع ۲۵ متری از سطح زمین، بر فراز نقش برجسته بهرام دوم واقع شده است، دارای ۵/۲۰ متر طول و ۷۵/۲ متر عرض است. بر روی این کتیبه مطالبی با خط درشت پهلوی نگاشته شده است. مطالب نگاشته شده بر روی این کتیبه که یکی از چهار کتیبه پهلوی کرتیر است، پیرامون خدمات کرتیر جهت استحکام دین زردشت و موفقیتهایش در این زمینه است. همچنین کیفر گنهکاران و پاداش نیکوکاران و کشف و شهودی که برای او در عالم رؤیا به وجود آمده، از دیگر مطالب این کتیبه است.هرتسفلد نخستین بار در سال ۱۳۰۳ این کتیبه را مشاهده کرد و در سال ۱۳۰۵ در روزنامه آلمانی zing آن را معرفی نمود. همچنین در سال ۱۳۲۰ در کتاب ایران در شرق باستان به بحث پیرامون مضامین این کتیبه و دیگر کتیبههای پهلوی نقش رستم و نقش رجب پرداخته است و آن را همانند آنان و متعلق به زمان شاپور و کرتیر، موبد موبدان دانسته است.توماس و هرتسفلد کرتیر را «وِست» به معنی تاج ترجمه کرده، آن را از عناوین ساسانی دانسته و تصور کردهاند که کرتیر عنوان تنسر بوده است. کریستین سن نیز بر همین تصور بود اما اسپرینگ لینگ پس از مطالعه کتیبههای پهلوی گرداگرد کعبه زردشت در سال ۱۳۲۰ بدین نتیجه رسید که کرتیر نام هیربدان هیربد در زمان شاپور اول بوده است. در فروردین ماه سال ۱۳۲۹ از طرف وزارت فرهنگ جهت خواندن این کتیبه اقداماتی صورت گرفت، بدین منظور پرفسور هنینگ به همراه کارکنان علمی تخت جمشید، قالبی لاستیکی از این کتیبه تهیه نموده و جهت خواندن آن با خود بردند. دو قالب گچی نیز از این کتیبه توسط علی سامی تهیه شده که یکی از آن در موزه ایران باستان و دیگری در موزه تخت جمشید نصب شده است.نقش برجسته بهرام دوم و کتیبه سر مشهد در تاریخ ۲۰/۱۱/۱۳۱۸ با شماره ۳۳۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
منابع: اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۱۱۶ / تمدن ایران ساسانی، ولادیمیر گریگوریچ لوکونین، ترجمه عنایتاللّه رضا، انتشارات علمی فرهنگی، تهران، ۱۳۶۵، ص ۱۸۵ / تمدن ساسانی، علی سامی، دانشکده ادبیات دانشگاه پهلوی، ۱۳۴۲، ج ۱ ص ۲۸، ج ۲ ص ۱۲۴ / دایرهالمعارف فارسی، غلامحسین مصاحب، انتشارات فرانکلین، تهران، ۱۳۴۵، ج ۱ ص ۱۲۸۹ / سیمای میراث فرهنگی استان فارس، اداره کل میراث فرهنگی استان فارس، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، ۱۳۸۱، ص ۱۹۱ / شاهان ساسانی، حسن پیرنیا، دانشگاه آزاد ایران، تهران [بیتا] / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲ ص ۱۲۷۷ / فرهنگ فارسی دکتر معین، محمد معین، امیرکبیر، تهران، ۱۳۵۶، ج ۵ ص ۷۵۰ / کازرون در آینه فرهنگ ایران، منوچهر مظفریان، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۷۳، ص ۱۰۱.
کوروش کمالی سروستانی
