از خانههای قدیمی شیراز است که در خیابان لطفعلی خان زند بالاتر از خیابان درب شیخ و در ضلع غربی نارنجستان قوام قرار دارد. این خانه متعلق به خاندان قوامالملک بوده و به خانه زینتالملوک معروف است. این عمارت که به فاصله یک کوچه از نارنجستان قوام قرار گرفته است و به وسیله یک راه زیرزمینی بدان مرتبط بوده «اندرونی قوام» و محل رفت و آمد محارم قوام بدان جا بوده است.
همچنین این خانه به سبب سکونت خانم زینت الملوک قوامی (دختر قوام الملک چهارم) به خانه خانم زینت الملوک مشهور شده است. این بنا با زیر بنایی برابر با ۲۷۶۸ مترمربع و مساحتی برابر با ۳۲۹۰ مترمربع از آثار بر جای مانده دوره قاجاریه است. ساخت این بنا در حدود سال ۱۲۹۰ه..ق به وسیله علی محمدخان قوام الملک دوم (نوه حاج ابراهیم خان کلانتر اعتماد الدوله شیرازی) آغاز گردید و در سال ۱۳۰۲ه..ق به وسیله محمد رضا خان قوام الملک سوم به پایان رسیده است. درِ ورودی این خانه، معرق کاری شده است. در کنار درِ ورودی منزل دو سکوی نشیمن سنگی به ارتفاع ۷۰ سانتیمتر وجود دارد. در کنار این دو سکو نیز تصویر دو سرباز با لباس قاجاری در حالی که اسلحه به دست دارند، بر سنگی به ارتفاع ۱۳۰ سانتیمتر نقر شده است. برفراز سر در ورودی نیز کتیبهای سنگی قرار دارد که در انتهای آن تاریخ ۱۳۰۰ه..ق حک شده است. پس از گذر از در ورودی این خانه، یک هشتی وجود دارد. در سمت چپ این هشتی، درگاه ورودی به حیاط خانه وجود دارد. روبهروی این درگاه، اتاقک کوچکی واقع شده که محل استقرار نگهبان میباشد. در حیاط این بنا علاوه بر ازارههای سنگی حجاری شده و مشبک کاری شده، دو باغچه زیبا، یک حوض بزرگ که از شش قطعه سنگ یکپارچه تشکیل شده و یک حوض کوچک وجود دارد. این خانه در چهار جبهه حیاط دارای فضاست. اندرونی قوام دارای یک محور اصلی طولی است که در امتداد آن و در ضلع غربی یک اتاق بزرگ ارسی پنج درکَی (تالار آینه) قرار دارد.
کاشی کاری هفت رنگ هلالی شکل که در پیشانی بالای ساختمان قرار گرفته است، از زیبایی خاصی برخوردار است. در این کاشی کاری تصاویر خورشید، دو فرشته، دو شیر شمشیر به دست، همراه با آیه «نصر من اللّه و فتح قریب» مشاهده میشود. در اطراف این حیاط، ازاره دیوارها که از سنگ گندمک و با نقوش گل و بوته تزیین شده و برخی به صورت پنجرههای مشبک ساخته شدهاند، جهت تهویه هوا و روشنایی زیرزمین نیز مورد استفاده واقع شدهاند. این بنا دارای بیش از ۲۰ اتاق است. این اتاقها علاوه بر گچبری و نقاشی و آیینهکاری زیبا و نفیس، در طبقه اول در ضلع شمال، غرب و جنوب به یکدیگر نیز راه دارند. به گونهای که میتوان بدون وارد شدن به حیاط، از جنوبیترین اتاق به شمالیترین آنها راه پیدا کرد.
کف راهروهای طبقه اول این ساختمان پوشیده از کاشیهای خوش نقش و نگار آبی رنگ و نیز کاشی هفترنگ با نقش منظره است. بدنه و دیوارههای اتاق پنجدری ضلع شمالی و نیز سقف و دو گوشواره تالار آینه ضلع غربی، آیینهکاری شده است. سقف چوبی اتاقها با نقاشی تصاویر گوناگونی از حیوانات، پرندگان و گل و بوته آراسته شده است. تالار اصلی ساختمان در ضلع غربی آن واقع شده است. این تالار دارای نقاشیها و آیینه کاریهای زیبایی است. در بخشهایی از آن و نیز در برخی از اتاقهای این بنا، تصاویری از زنان و کودکان اروپایی مشاهده میشود که نشان دهنده تأثیر پذیری معماری قاجاریه از معماری و هنر اروپایی است. این اتاق که به سال ۱۳۰۲ه..ق آیینهکاری شده است، از شکوه و زیبایی چشمگیری برخوردار است.
در جبهه روبهروی تالار آینه، یک تالار تابستانه قرار دارد. با عقب کشیده شدن این تالار در سر دونبش، دو نیمستون مشبک کاشی با هلالی سرستون مقرنس کاری شده و پایه ستون گلدانی سنگی حاصل شده که در پشت آنها دو اتاق سه دری واقع شده است. در میان حیاط به وجود آمده بین این دو سه دری و تالار تابستانی حوضی سنگی قرار گرفته است. در پشت سه دریها و در ضلع جنوبی و شمالی تالار تابستانی اتاق دیگر وجود دارد. سه دری و اتاق جنوبی هم اکنون تبدیل به کتابخانه اهدایی عبدالعلی دستغیب گردیده است. زیرزمین ضلع شرقی بنا که به تازگی مرمت شده است، به وسیله یک هشتی که در زیر کوچه احداث شده، به نارنجستان قوام ارتباط دارد. این زیرزمین هم اینک تبدیل به نگارخانه فارس شده است. اندرون هم چنین یک حیاط کوچکتر دیگر نیز دارد که دو دستشویی در آن قرار گرفته است. زیرزمین بزرگ این خانه که در سه ضلع جنوب، غرب و شمال بنا قرار دارد از طریق چهار راه پله به صحن حیاط راه مییابد. بخشی از این زیرزمین که دیوارها و سقف آن همگی آجرکاری شده است، در گذشته به عنوان اسلحهخانه مورد استفاده قرار میگرفته، بخشی دیگر که از اتاقهای متعدد تشکیل شده بوده نیز به عنوان محلی جهت نگهداری مواد غذایی مورد استفاده قرار میگرفته است. در بخش میانی زیر زمین جایگاهی جهت استراحت در فصل تابستان در نظر گرفته شده که تزیینات آجرکاری در آن به کار رفته است. در حال حاضر این زیرزمین دارای دو در، یکی در جنوب شرقی و دیگری در شمال شرقی است.
این بنا از سال ۱۳۷۳ در اختیار بنیاد فارسشناسی قرار گرفت و با همکاری سازمان میراث فرهنگی و اعتبارات استانی و کمکهای مردمی مرمت آن آغاز شد. زیرزمین این خانه در سال ۱۳۷۴ با مرمت و تجهیز به «نگارخانه فارس» تبدیل شد که به طور مرتب آثار هنرمندان فارس و ایران و دیگر کشورها در آن به نمایش گذاشته میشد که هم اینک تبدیل به موزه تاریخ فارس (—> موزه تاریخ فارس) شده است. همچنین سالن و اتاق گوشواره شمالی در طبقه دوم به تالار موسیقی، کنفرانس و سالن نمایش فیلم تبدیل شده است.خانه زینتالملوک که هم اینک محل استقرار دفتر بنیادفارسشناسی است، دربرگیرنده مرکز انجمنهای دوستداران محیط زیست فارس، هنرمندان جوان فارس، دوستداران میراث فرهنگی فارس، فرهنگ و ادب فارس، عکس، گرافیک و نیز انجمن حمایت از حقوق کودکان فارس و نیز کتابخانه تخصصی تاریخ و هنر میباشد.ساختمان بنیاد فارسشناسی (خانه زینت الملوک) در تاریخ ۱۳۵۲ با شماره ۹۳۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
منابع: بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علینقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۲۴۸ / تاریخ بافت قدیمی شیراز، کرامتاللّه افسر، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۳، ص ۲۸۷ / تحقیقات میدانی / شیراز شهر جاویدان، علی سامی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۶۳، ص ۵۹۹.
کوروش کمالی سروستانی
