از آثار تاریخی دوران ساسانی و اوایل اسلامی است که در ۷۵ کیلومتری شهر فراشبند در بخش دژگاه واقع شده است.این بنا که در ارتفاع بسیار بالایی نسبت به سطح دشت واقع شده، از سه طرف به پرتگاه منتهی میشود و تنها از یک طرف راه ورود به منطقه را ممکن میسازد. جنس سنگ کوه کنگلومرا بوده است.اتاقکهای این قلعه در دو ردیف به صورت دو طبقه و در بعضی نقاط به صورت پراکنده در اطراف برکهها با ابعادی نامنظم به صورت اشکال هندسی مستطیلی، دایرهای، مربعی و ذوزنقهای شکل در دل کوه تراشیده شدهاند. در درون اتاقکها از اندود گچ و ساروج که به رنگ خاکستری است، جهت تزیین استفاده شده است.بعضی از اتاقکها تو در تو بوده و به همدیگر راه داشتهاند و در بعضی دیگر طرحهای متفاوتی وجود دارد. درون اتاقها طاقچههایی به عمق ۲۰ تا ۶۰ سانتیمتر تعبیه شده که بیشتر محلی برای گذاشتن ظروف و یا وسایل کوچک دیگر بوده است. در اکثر این اتاقها هواکشهایی وجود دارد که جهت تهویه هوا و یا نورگیر اتاقها تعبیه شده است. این هواکشها در وسط سقف تعبیه میشده و دارای ابعادی به قطرهای مختلف ۳۵×۳۵ سانتیمتر و یا ۳۰×۳۰ سانتیمتر و یا ۲۰×۲۰ سانتیمتر بوده.
در سطح صاف قلعه سه برکه نسبتاً بزرگ وجود دارد که جهت ذخیره آب در تابستان و جمعآوری آب در زمستان به کار میرفته است. این برکهها به ترتیب از پایین به بالا دارای ابعاد مختلفی هستند.برکه اول دارای ۴ متر عمق، ۱۸ متر طول و ۸ متر عرض است.برکه دوم دارای ۳/۵۰ متر عمق، ۱۵ متر طول و ۴/۲۰ متر عرض است. در کنار این برکه یک چاه به عمق ۹۰ متر و به قطر ۲ متر حفر گردیده و از مصالح سنگ و ساروج بنا شده است.برکه سوم که به جهت آسیبهایی که دیده نسبت به برکههای شماره اول و دوم نامنظمتر است، دارای ابعادی به عمق ۲/۳۰ متر و ۱۷/۵۰ متر طول و ۵/۲۰ متر عرض است.در کنار این برکه حلقه چاهی وجود دارد که دارای قطری به اندازه ۱۷۰×۱۷۰ سانتیمتر میباشد. برکهها همگی از مصالح سنگ و ساروج ساخته شدهاند.در دامنه قلعه دو نوع معماری را میتوان مشاهده کرد.در پایین قلعه در کنار اتاقهایی که در دل کوه تراشیده شدهاند، آثاری از ساختمان مسجدی از جنس سنگ و ساروج وجود دارد که دارای ابعادی به طول ۱۰ متر و عرض ۶ متر است. در دیواره ضلع جنوبی این بنا محرابی تعبیه شده که دارای ارتفاعی حدود ۱۳۰ سانتیمتر، عمق ۶۰ سانتیمتر و عرض ۷۰ سانتیمتر است. در درون مسجد در میان سنگهای فرو ریخته متعدد تکه سنگی یافته شده که کلمه «اللّه» بر روی آن حجاری شده است.در این منطقه آسیابی نیز وجود دارد. نزدیکترین بنا به محلی که آب قنات از تنگه وارد میشود، آسیاب بوده که متعلق به دوران اسلامی میباشد و از آن جز چهار دیوار به اندازه ۶/۶×۶/۶ متر به صورت مربع شکل باقی نمانده است. در این منطقه آب قنات بر روی آسیاب سوار میشده است. در کنار آسیاب چاهی به قطر ۱۲۰×۱۲۰ سانتیمتر وجود داشته که در حال حاضر فروکش کرده و مسدود شده است.در حال حاضر از این بنا هیچگونه استفادهای نمیشود.این بنا در تاریخ ۱۳/۵/۱۳۸۰ با شماره ۴۵۱۲ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
منابع: اسناد سازمان میراث فرهنگی استان فارس / تحقیقات میدانی.
کوروش کمالی سروستانی
