اردشیر خره، اردشیر خوره یا شهر گور در جنوب غربی فارس و در سه کیلومتری جنوب شرقی فیروزآباد فعلی بنا شده و نام مرکز حکومت اردشیر بابکان، مؤسس سلسله ساسانی است. این شهر یکی از تقسیمات پنجگانه اداری فارس در زمان ساسانیان و قرون اولیه اسلامی است. اردشیر خره از دو واژه اردشیر و خره تشکیل شده است. اردشیر که در پهلوی «ارتخشیر» خوانده میشود از دو واژه «ارته» به معنی راستی و «خشتره» به معنی پادشاهی تشکیل شده و اردشیر یعنی شهریار روحانی یا کسی که سلطنتی مقدس دارد. خره در زبان اوستایی «خورنه» و در فارسی باستان «خرنه» خوانده میشود و به معنی شکوه و جلال است و کلمه اردشیر خره یعنی شکوه و جلال اردشیر. بنیانگذار اردشیر خره، اردشیر بابکان بود که این شهر را به میمنت پیروزیاش بر اردوان پنجم، آخرین پادشاه اشکانی، بنا کرد.این شهر که در دامنه جنوبی رشته کوه زاگرس و در منطقهای پر آب ساخته شده بود، بعدها محل سکونت ایل قشقایی شد. اردشیر خره به سبب قرار گرفتن در انتهای مناطق سردسیر و ابتدای مناطق گرمسیر دارای آب و هوایی معتدل بود و باغهای سرسبز خصوصاً باغهای گل سرخ آن شهرت جهانی داشته و گلاب آن به کشورهای مختلفی مثل اندلس، مصر، مغرب، یمن، روم و هندوچین فرستاده میشد. طرح و سبک معماری این شهر به سبک معماری پارتها، دایرهای شکل ساخته شده بود. این طرح بیشتر به خاطر وضعیت دفاعی شهر، مورد توجه بوده است.
قسمت داخلی شهر که قطر آن نزدیک به ۲ کیلومتر بود، شامل ۴ دروازه بود: دروازه شمالی: دروازه هرمز، دروازه جنوبی: دروازه اردشیر، دروازه شرقی: دروازه مهر و دروازه غربی: دروازه بهرام خوانده میشد.در مرکز این شهر برجی چهار گوش قرار داشته که از سنگ گچ ساخته شده بود و آن را طربال، منار، ایوان کیاخره یا ایران گرده مینامیدند. قسمت پایین هر ضلع این مناره ۱۱ متر و بلندی آن نزدیک به ۳۳ متر بوده و برای بالا رفتن از این مناره پلکان مارپیچی شکلی ساخته بودند. (—>مناره خوید مبارکی) در ۱۰۰ متری شمال شرقی این مناره، صفهای مربع ـ مستطیل شکل و مخروبه به طول ۱۰/۸۲ متر و به عرض ۱۰/۶۶ متر قرار دارد که از سنگهای تراش بزرگ ساخته شده است. در وسط این صفه سکویی مربع شکل به ارتفاع ۸۶/۸ متر ساخته شده که هر ضلع آن ۱۰/۲۶ متر است. بر بالای سکوی مذکور چهارطاقی بزرگی دیده میشود که پایههای آن ۵ متر ضخامت دارد و دهانه هریک از طاقها ۱۱ متر است. این چهارطاقی یکی از بزرگترین چهارطاقیهای دوران ساسانی بوده که اکنون اثری از آن نیست. این چهارطاقی که آن را تختنشین هم مینامیدند، دارای دیوارهایی از سنگ خارا بوده است.به فاصله دو کیلومتری شمال اردشیر خره، در کنار چشمهای پر آب، کاخ اردشیر (—>کاخ اردشیر بابکان) ساخته شده است. این کاخ دارای گنبد، ایوان، دهلیز و اتاق است. این کاخ به عنوان یکی از قدیمیترین بناهای گنبددار ایران شناخته شده است. از جمله تزیینات کاخ، شبه ستونهای گچی است که به دیوار متصل بوده است. گچبریهای سر درهای کاخ شبیه به سردرهای تختجمشید است.در سال ۲۸ه..ق عبدالله بن عامر، والی بصره، طی نبردی سخت، این شهر را تسخیر کرد. سکههایی که از این ناحیه به دست آمده، از وجود فرقههای مختلف خوارج در این شهر خبر میدهند.پس از آن عضدالدوله دیلمی نام این شهر را به فیروزآباد تغییر داد. طبق گفته جغرافی نویسان اسلامی روستاهای اطراف اردشیر خره عبارتند از: گور (مرکز شهر) میمند، خبر، صیمکان، کران، برجان، گرمنجان، قیر، ابزر، سمیران، قوچ، کارزین، کوار، رویحان و کامفیروز. در حال حاضر خرابههای اردشیرخره با نام «ده شهر» نیز خوانده میشود.اردشیر خره در تاریخ۲۴/۶/ ۱۳۱۰ با شماره ۱۷ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
منابع: آثار عجم، فرصت الدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۱۱۱ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۱۰۱ـ۹۸ / جغرافیای تاریخی فارس، پاول شواتس، ترجمه کیکاوس جهانداری، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران، ۱۳۷۲، ص ۸۷ / جغرافیای کامل ایران، عبدالرضا فرجی، دبیران گروه های آموزشی جغرافیای استان ها، شرکت چاپ و نشر ایران، تهران، ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۸۶۷ / دایره المعارف فارسی، غلامحسین مصاحب، انتشارات فرانکلین، ۱۳۴۵، ج ۲، ص ۱۹۶۰ / فارس، جهانگردی و توسعه، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، بنیاد فارس شناسی، ۱۳۷۲، ص ۴۶ / فارسنامۀ ابن بلخی، ابن بلخی، توضیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، بنیاد فارس شناسی، ۱۳۷۴، ص ۳۳۲ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۴۱۸ / فرهنگ فارسی دکتر معین، محمد معین، امیرکبیر، تهران، ۱۳۵۳ـ۱۳۵۸، ج ۶، ص ۱۷۳۶ / لغتنامه دهخدا، علی اکبر دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۲، ج ۴، ص ۵۷۷۰، ج ۹، ص ۱۲۸۸۱ و ۱۲۸۷۷، ج ۱۰، ص ۱۵۲۱۶، ج ۱۲، ص ۱۷۰۸۰ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۷۲ / معماری ایران (دورۀ اسلامی)، به کوشش محمد یوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۲۳۹ / Encyclopedia Iranica. Edited by Ehsan Yarshater. Routledge & kegan Paul. London. Boston and Henley. ۱۹۸۵. Vol ۲. P.۳۸۴.
کوروش کمالی سروستانی
