بر فراز کوه چهل مقام شیراز، در دره تنگ قرآن بر فراز کوه جانب شرقی آن، مشرف به تنگ اللّهاکبر و در مقابل آرامگاه خواجوی کرمانی، چهارطاقی با چهار ستون وجود دارد که بر فراز آن گنبدی مخروطی شکل وجود دارد و برخی آن را گهواره دید و یا گهواره دیو میخوانند.
این بنا توسط عضدالدوله دیلمی (۳۳۷ـ ۳۷۲ه..ق) به جهت تسلط بر معبر ورودی شهر، برای حفاظت از شهر و دیدهبانی نگهبانان و نیز روشن کردن آتش و علامت دادن در دوران گذشته، از سنگ تراش نخورده و ساروج ساخته شد.در چهار ضلع این چهارطاق، چهار درگاه وجود دارد، هر ضلع آن دارای ۴ متر عرض و ۴ متر طول و ۳ متر ارتفاع است. ارتفاع گنبد نیز سه متر و نیم میباشد. بنای کلی این گهواره، برگرفته شده از چهارطاقیهای دوره ساسانی است.هم اکنون، در کوهپایه کوه چهلمقام از جانب شهرداری شیراز بوستان کوهپایه احداث شده است و حد فاصل بوستان تا گنبد عضد نیز پلکانی جهت سهولت رفت و آمد، ساخته شده است. این بنا پس از انقلاب اسلامی مرمت شد و در تاریخ ۵/۱۰/۱۳۵۲ با شماره ۹۶۱ در فهرست آثار ملی به ثبت رسید.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۴۷۹ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۵۵ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علینقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۴۶ـ ۴۵ / پایتختهای ایران، محمدیوسف کیانی، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، ۱۳۷۴، ص ۶۶۶ / تاریخ بافت قدیمی شیراز، کرامتاللّه افسر، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۳، ص ۲۸۳ / دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، بناهای آرامگاهی، ویرایش محمدمهدی عقابی، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۶، ص ۵۴۴ / راهنمای آثار تاریخی شیراز، بهمن کریمی، انتشارات اقبال، ۱۳۴۳، ص ۱۷ / شیراز در گذشته و حال، حسن امداد، اتحادیه مطبوعاتی فارس، ص ۱۷۸ / شیراز شهر جاویدان، علی سامی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۶۳، ص ۵۳۰ / فرهنگ فارسی دکتر معین، محمد معین، امیرکبیر، تهران، ۱۳۵۸،ج ۶، ص ۱۷۱۸ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۵۵.
کوروش کمالی سروستانی
