سد یا بند یکی از عوامل مهم آبادانی و گسترش کشاورزی بوده و به عنوان عاملی در جهت جمعآوری، ذخیره و تأمین آب و انرژی مورد نیاز بخشهای مختلف هر منطقه مورد استفاده قرار میگیرد. هم چنین نقش مؤثری در کنترل آبهای طغیانی و اثرات تخریبی آن، جلوگیری از فرسایش بستر رودخانه، بالا بردن سطح آبهای زیرزمینی و افزایش ذخیره آبزیان رودخانه دارد. همچنین محوطه آن به عنوان تفریحگاه نیز مورد استفاده قرار میگیرد.سدهای قدیمی ایران از نظر شکل و ساختار به سه گروه اصلی تقسیم میشود: سدهای وزنی، سدهای قوسی و سدهای پشت بنددار.برای انتخاب محل و ساخت سد، توجه به عواملی هم چون مقدار جریان آب رودخانه در فصول مختلف سال، شکل و عرض بستر رودخانه در محل برپایی سد، جنس بستر و زیربستر رودخانه در محل برپایی سد، دسترسی آسان به مصالح ساختمانی، امکان انحراف موقت آب رودخانه، سهولت انتقال آب مخزن سد و… ضروری است.جنس بستر و زیر بستر رودخانه، از اهمیت ویژهای برخوردار است.
بسترهای صخرهای و بسترهایی که دارای طبقات غیرقابل نفوذ هستند، مناسب سد سازی بوده، اما بسترهای رسوبی و قابل نفوذ، برای سد سازی مناسب نیستند. عمده مصالح سدهای قدیمی ایران شامل سنگ ـ در انواع تراشیده، قلوه و طبیعی کوهستان ـ آجر و ملاط ساروج و شفته آهکی بوده است. برای ساخت سد ابتدا دیوارهای بیرونی سد و در مواردی تأسیسات آبگیری آن با سنگهای تراشیده یا آجر قدری بالا آورده میشده و سپس میانه آنها را با ملاط ساروج و قلوه سنگ پر میکردند و این کار را تا رسیدن به تاج سد تکرار میکردند. در دیواره سدهای هخامنشی و ساسانی، قطعات سنگهای تراشیده، به وسیله بستهای فلزی به یکدیگر و توسط ملاط ساروج از پشت به هسته مرکزی متصل شدهاند و به صورت حجمی یکپارچه درآمدهاند. ملاط به کار رفته در سد سازی، به جهت مجاورت دایمی آن با آب و رطوبت باید مقاومت زیادی داشته باشد. به همین منظور، از نوعی ملاط آهکی بنام ساروج استفاده میشود. شکل و نمای بیرونی سد، براساس شکل و ابعاد بستر رودخانه و هم چنین نوع سد (وزنی، قوسی، پشتبنددار) تعیین میشده است.با توجه به مقدار جریان آب رودخانه، متغیر بودن سطح آب مخزن سد، نوع و کارکرد سد و همچنین تحت فشار بودن طبقات زیرین آب دریاچه سد، آبگیری به طرق مختلف در سد انجام میگیرد.یکی از شیوههای پیشرفته آبگیری از سد، ایجاد برجهای آبگیر در دیواره سدهاست. این برجها شبیه چاههایی است که از سطح تاج سد تا انتهای تحتانی دیواره ادامه داشته و در ارتفاعات مختلف توسط حفرههایی به دریاچه سد و در بخش تحتانی با حفرهای به پایین دست سد راه مییافت.
منابع: دایره المعارف تاریخی ایران در دوره اسلامی، بناهای عامالمنفعه، کاظم ملازاده، مریم محمدی، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۹، ص ۱۷.
کوروش کمالی سروستانی
