آتشکده آذرخش یا مسجد سنگی در هفت کیلومتری شهرستان داراب و در مشرق کوه پهنا ساخته شده است.
این بنا از آثار دوران ساسانی است. یکی از خصوصیات اصلی این بنا آن است که تمام دیوارها، اتاقها و سقفهای آن به صورت یکپارچه از کوه تراشیده شده است. به همین دلیل پس از ظهور اسلام و تبدیل آتشکدهها به مساجد، آن را «مسجد سنگی» نامیدند و امروز بیشتر به این نام مشهور است.
مساحت آتشکده آذرخش تقریباً ۴۲۰ متر مربع است و شامل راهرو پهنی است که به رواقی منتهی میشود. پس از گذشتن از رواق به محوطهای چهار گوش و وسیع متصل میشود. در هر طرف این محوطه چهار شاهنشین در دل کوه تراشیده شده است. نقشه اصلی این بنا صلیبی شکل است. این بنا دارای ستونها و راهروهای متعددی میباشد. وسط صحن بنا حوضی قرار دارد که اندازه آن با سوراخی که در سقف است، برابر میباشد.
در سال ۶۵۲ هجری به دستور ابوبکر سعد بن زنگی محرابی به این بنا افزودند و در بالای محراب نیز به خط ثلث نوشتند:«به فرمان پادشاه زمان اتابک ابوالمظفر ابوبکر بن اتابک سعدبن زنگی مظفری در ماه رمضان ۶۵۲ه..ق این محراب ساخته شده…». (فارسنامه ناصری، ج ۲، ص ۱۳۱۱).بر گرداگرد محراب کلماتی نظیر «ناصر الد» نگاشته شده که احتمالاً خلیفه ناصرالدین ملقب به امیرالمؤمنین خلیفه عباسی است که هم زمان با حکومت اتابکان فارس خلیفه بغداد بوده است.پشت بام این بنا با خرده سنگ و گچ مسطح شده است. اتاقکی نیز در خارج از ساختمان در کنار در ورودی قرار دارد که در دل کوه حفر شده است. بر فراز در ورودی سنگنوشتهای به خط کوفی وجود دارد.این آتشکده پس از ساخت محراب به مسجد تبدیل شد و در تاریخ ۱۵/۹/۱۳۱۴ با شماره ۲۲۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت گردید.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۹۸ و ۲۳۶ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۹۱،۹۲ / پایتختهای ایران، محمدیوسف کیانی، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، ۱۳۷۴، ص ۴۱۸ / شهر من داراب، حسین آزما، انتشارات کاوه آزما، ۱۳۷۵، ص ۱۰۷ / فارس، جهانگردی و توسعه، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، بنیاد فارسشناسی، ۱۳۷۲، ص ۳۲.
کوروش کمالی سروستانی
