آب انبار

آب انبار، حوض انبار یا برکه، نوعی مخزن آب سرپوشیده و آب‌بندی شده و غالباً ساخته شده در پایین‌تر از سطح زمین است که به منظور ذخیره آب آشامیدنی برای ایام کم‌آبی یا پایداری در برابر دشمن در هنگام محاصره شدن و گاه استفاده از آب خنک، در شهرها، روستاها، دژها، مسیرهای کاروان‌رو در رباط‌ها و کاروانسراها و در دل کوه‌ها ساخته شده است.
«منابع اولیه اسلامی که به زبان عربی نوشته شده‌اند، از کلمات استخر و برکه برای مخازن و منابع سرپوشیده استفاده کرده‌اند».

انبارهای ذخیره آب، در آغاز گودال‌هایی بودند که خود به خود از آب باران و سیلاب‌ها پر می‌شد و به تدریج انسان بنا بر نیازهای خود در صدد پر کردن گودال‌ها از آب و سرانجام ساخت آب انبارها برآمد. در ابتدا آب را در آب انبارهای سرپوشیده غیرقابل نفوذی که از تبخیر شدن آن جلوگیری می‌کرد، ذخیره می‌کردند. به طور کلی نقشه، معماری و تزیینات آب انبارها با توجه به منطقه جغرافیایی، شیوه برداشت آب، ابعاد، وضعیت قرارگیری آن در بافت شهری و نیز نوع استفاده‌ای که از آن می‌شده، متفاوت بوده است، اما گونه متداول آن عمدتاً مشتمل بر سر در ورودی، راه پله، پاشیر، مخزنی استوانه‌ای شکل با بادگیر و پوشش گنبدی است. برخی از آنها نیز دارای مخازنی چهارگوش و ستوندار با پوشش طاق و گنبد، برخی دیگر دارای مخازن استوانه‌ای و فاقد راه پله و پاشیر و برخی دیگر نیز دارای مخازن پله‌ای و فاقد راه پله و پاشیر هستند.
آب انبارها خود به گونه‌های مختلفی تقسیم می‌شوند، گونه‌هایی هم چون آب انبارهای خصوصی که عمدتاً در زیر ساختمان یا در زیر سطح حیاط ساخته می‌شوند. آب انبارهای عمومی که عمدتاً بناهای بزرگی هستند که توسط حکام و والیان و خیّرین و برای استفاده عمومی در شهرها، روستاها، دژها، بیابان‌ها و میان راه‌ها ساخته شده‌اند. آب انبارهای شهری که در مراکز محله‌های شهر، در کنار اماکن مذهبی، آموزشی، رفاهی و تجاری ساخته شده‌اند.آب انبارهای روستایی که عموماً در میدان‌های مرکزی روستاها ساخته شده‌اند و دارای معماری ساده‌ای هستند. آب انبارهای قلعه‌ای که بسیار ساده و اغلب به صورت حوض‌های سرپوشیده‌اند. آب انبارهای میان راهی که غالباً در مسیر جاده‌های کاروان‌رو در کنار کاروانسراها ساخته شده‌اند و مخازنی استوانه‌ای و پوششی گنبدی دارند. آب انبارهای بیابانی که عموماً در میان بیابان‌های خشک به منظور سیراب کردن دام‌ها ساخته شده‌اند.
مصالح مورد استفاده در آب انبارها با توجه به رطوبت زیاد و فشاری که حجم زیاد آب به دیواره‌ها وارد می‌سازد، باید از انواع مرغوب و در برابر رطوبت مقاوم باشد. به همین منظور از آجرهایی معروف به «آجر آب انباری» استفاده می‌شود. برای چیدن آجرها و رو کار بنا از ملاطی با ترکیب خاکستر، ماسه، آهک و برای پوشش بنا ملاط قیرچارو متشکل از گچ، خاک رس و شکر سنگ و برای پشت دیواره‌ها و کف بنا از شفته آهکی استفاده می‌کنند. سطح داخلی مخزن تا محل آبگیر آن نیز با ساروج اندود و آب‌بندی می‌شود. علاوه بر آجر از خشت نیز برای سطوح خارجی دیواره و از سنگ‌های حجاری شده برای ازاره سر در، پاشیر و پله‌ها استفاده می‌شود.
بخش اصلی آب انبارها، مخزن آنهاست که عمدتاً با طرح استوانه‌ای و یا مخروط ناقص و در مواردی چهار ضلعی ساخته می‌شود. مخازن استوانه‌ای که قطر آنها از ۵ متر تا ۱۶ متر متغیر است، با پوشش گنبدی مسقف می‌گردد و ارتفاع آن تقریباً مساوی قطر آنها می‌باشد. گنبدها به اشکال نیم کروی تا مخروطی و مخروط پله‌ای هستند. در تعدادی از آب‌انبارهای بزرگ نیز که امکان برپایی مخازن استوانه‌ای و گنبدهای بسیار بزرگ وجود نداشته، از مخازن چهار ضلعی ستوندار با پوشش طاق و گنبد استفاده شده است.