باغ تخت که آن را تخت قاجار هم مینامند، در شمال شیراز، در دامنه کوه باباکوهی و در بلوار گلستان قرار دارد. این باغ یکی از چهار باغ مشهوری است که پیش از دوره گورکانیان وجود داشته است. در سال ۴۸۰ه..ق اتابک قراچه، یکی از اتابکان سلغری، بنای اولیه آن را بنیاد نهاد و آن را «تخت قراچه» نامید. محل باغ به خاطر موقعیت طبیعیاش بهترین نقطه برای ساخت قلعهای مستحکم بود. محوطه باغ حدود ۲۳۴۲۰۰ متر مربع مساحت دارد. در داخل این باغ عمارتی هفت طبقه ساخته شده بود و قصر در طبقه آخر قرار داشت. طبقات به وسیله سنگهای نیمه تراش ساخته شده بودند. در چهار گوشۀ باغ، چهار برج آجری کنگرهدار قرار داشت که راه ورود به برجها از داخل باغ امکانپذیر بود. در جنوب غربی و شمال قلعه دو ردیف ساختمان ساخته شده بود و در گوشه جنوب غربی دیوار کوتاهی وجود داشت که برج جنوب غربی را به عمارت متصل میکرد. این قسمت دارای دو طاقنما بود که در بالای هر یک از طاقنماها دو لچکی که با کاشیهای رنگی ساخته شده بودند، دیده میشد. طاقهای ساختمان همه ضربی بود. در سال ۱۲۰۸ه..ق آقا محمد خان قاجار (حک ۱۱۹۳ ـ۱۲۱۱) ساختمان باغ را مرمت کرد و بنایی مستحکم به جای عمارت تخت قراچه ساخت و آن را «تخت قجر» نامید. این بنا پس از چندین سال ویران شد و محمدشاه قاجار در سال ۱۲۶۰ه..ق آن را مرمت کرد. به دستور وی صفههایی در هفت طبقه منظم در آن احداث شد و چند حوض و فواره و حمامی نیز در باغ ایجاد شد. در این باغ، بنای اصلی در بالاترین صفه و استخر بزرگ در پایینترین صفه قرار دارد. خیابانی وسیع و پر درخت در حاشیه و در داخل باغ ساخته شده است. در انتهای باغ نیز دو ردیف پله و دو درگاه دیده میشود که پس از طی آنها به سمت دیگر باغ میرسند که حوضی به طول ۹۰ متر و عرض ۶۵ متر در آن قرار دارد. در این دو قسمت دو عمارت کلاه فرنگی به قرینه یکدیگر ساخته شده که دارای ایوانهایی متعدد است.
رو به قبله، هفت طبقه است که طول آن طبقات هر کدام به طول حوض است. در انتهای طبقات، میلهای مرتفع و مرصّع از کاشیهای رنگارنگ وجود دارد. عرض هر طبقه در حدود ۱۰ متر است. در هر طبقه دو ردیف پله به قرینه ساخته شده است و در میان پلهها، از طبقه بالا به پایین آبشارهای عریضی جاری است. در هر طبقه نیز حوضهای کشکولی و غیر کشکولی به شکل مربع و مخمس وجود دارد که در میانشان نیز فوارههایی وجود دارد. در فاصله میانی آنها نیز باغچههایی از درختان نارنج وجود دارد. در طبقه بالا نیز تالار وسیعی قرار دارد که در دو طرف آن به قرینه، ارسیها و گوشوارهها و ایوانهایی وجود دارد. به طور کلی معماری بنا متأثر از معماری دوره زندیه است. حجاریهای سنگی و نقاشیهای دیواری آن نیز از آثار دوره قاجار است. باغ تخت در سال ۱۳۶۸ به وسیله ارتش جمهوری اسلامی مجدداً مرمت شد و هماینک به عنوان پادگان نظامی مرکز پیاده در اختیار ارتش قرار دارد.
این باغ در تاریخ ۲/۸/۱۳۵۱ با شماره ۹۳۱ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۵۱۳ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۷۴ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علینقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۱۱۰ / پژوهشی در شناخت باغهای ایران و باغهای تاریخی شیراز، علیرضا آریانپور، فرهنگسرا، تهران، ۱۳۶۵، ص ۱۶۸ / تذکره دلگشا، حاج علیاکبر نواب شیرازی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۷۱، ص ۲۲۴ / دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حدادعادل، بنیاد دایره المعارف اسلامی، تهران، ۱۳۷۵، ج ۱، ص ۵۹۳، ج ۴، ص ۵۹۵ / شیراز در گذشته و حال، حسن امداد، اتحادیه مطبوعاتی فارس، ص ۱۰۳ / شیراز شهر جاویدان، علی سامی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۶۳، ص ۶۰۰ / فارسنامه ابن بلخی، ابن بلخی، توضیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، بنیاد فارسشناسی، ۱۳۷۴، ص ۴۰۹ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۲۲۸، ۱۲۳۱ / لغتنامه دهخدا، علیاکبر دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۲، ج ۳، ص ۳۶۱۲، ج ۴، ص ۵۶۹۶ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۴۷ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۲۳۹.
کوروش کمالی سروستانی
