نارنجستان قوام که آن را باغ قوام و بیرونی قوام نیز مینامند، از بناهای تاریخی شیراز در محله قدیمی بالا کفت است که هم اینک در قسمت شرقی انتهای خیابان لطفعلیخان زند قرار دارد. نارنجستان از جمله بناهای تاریخی دوران قاجاریه است که در سال ۱۲۹۰ه..ق علی محمدخان قوامالملک دوم شروع به ساخت آن کرد و در سال ۱۳۰۵ه..ق توسط فرزندش محمدرضا خان قوامالملک بنای آن به پایان رسید. این باغ که محل حکومت قوام الملک بوده، به دلیل درختهای نارنج فراوانی که در آن کاشته شده به«نارنجستان» معروف است. مساحت نارنجستان ۳۰۸۵ متر مربع است و در سه ضلع شمالی، شرقی و جنوبی دارای ساختمان است. در ضلع جنوبی که مشرف به خیابان است، هشتی ورودی زیبایی قرار دارد که محور اصلی باغ و عمارت است. این ورودی در نمای خارجی با سردری آجری تزیین شده است و کتیبه سنگی سرخ فام آن تاریخ احداث بنا را ۱۳۰۵ نشان میدهد. حجاریهای دو سوی درگاه ورودی نقش دو سرباز قاجاری را به نمایش گذاردهاند. دیوار گچبری شده ایوانها به وسیله ازارهای سنگی از سطح که با قطعات کاشی سفید و آبی مفروش است جدا میشود. از مجموعه این فضا به عنوان دیوانخانه حکومتی و فضای انتظار و نیز محل استقرار خدمه استفاده میشده است. در دو طرف دالان ورودی یک راهرو و چند اتاق ساخته شده است. در وسط حیاط آبنمایی است که دو طرف آن دو باغچه گلکاری شده قرار دارد و درختان نارنج و نخل و سرو، دو سوی محور میانی را احاطه کرده است. در انتهای مسیر، حوضی پرآب، در پیشگاه ساختمان شمالی قرار دارد به طوری که از روبهرو نمای ایوان و عمارت در آن منعکس میشود. ساختمان شمالی که عمارت اصلی و مهم نارنجستان و محل پذیرایی از میهمانان حکومتی بوده است، از نظر هنری بسیار حایز اهمیت است. گچبری، آیینه کاری، نقاشی، کاشیکاری، آجرکاری و منبت کاریهای آن در نوع خود بینظیر است.
عمارت فوق دارای سه طبقه است که یک طبقه آن در زیرزمین ساخته شده است و طبقه دوم نزدیک به دو متر از سطح زمین بلندتر است. در وسط، تالار وسیعی قرار دارد که دو ستون سنگی یکپارچه و بلند درجلو آن ساخته شده. در قسمت شمالی تالار ، شاه نشینی دیده میشود که تمامی دیوارها و سقف آن آیینهکاری و نقاشی شده و کف اتاق از سنگهای مرمر مفروش گشته است.در دو طرف تالار راهرویی است که به وسیله پلکانی به طبقه سوم متصل میشود. در دو طرف راهرو، دو تالار ساخته شده و در پشت آنها ایوان و چند اتاق قرار گرفته است. بدنه و سقف تمام اتاقها گچبری و نقاشی شده است. در طبقه مذکور نیز دو اتاق وجود دارد که نقاشیهای نفیسی بر تیرکهای چوبی آن که در زبان محلی “مرجوک” خوانده می شود، ترسیم شده است.
ازاره تالارها از سنگ مرمر پوشیده شده و همه درها از چوب گردو ساخته شده و منبت کاری و خاتمکاری شدهاند. در حواشی سقف ها و برخی از دیوارها کاغذ دیواری و عکس های رنگی به کار رفته است که در آن دوره از اروپا به ایران آورده اند.در پیشانی عمارت سه مجلس کاشیکاری دیده میشود که نقش وسط آن دو شیر را نشان میدهد که صفحهای را در دست دارند و بر روی آن عبارت: «نصر من اللّه و فتح قریب» نوشته شده و دو فرشته آن را از بالا گرفتهاند. دو مجلس که در طرفین تصویر شدهاند، پلنگی را نشان میدهد که آهویی را شکار کرده و در حال دریدن آن است. زمینه نقاشیها با خطهای اسلیمی تزیین شدهاند.
نقاشی های سقف ایوان بزرگ و بیشتر اتاق ها به وسیله لطفعلی خان صورتگر، نقاش برجسته آن دوران انجام شده است. بیرونی قوام یا نارنجستان به وسیله تونلی به اندرونی ( خانه زینت الملوک) متصل میشده است. نارنجستان که مدت ها محل اقامت خاندان قوام بود، در دهه ۴۰ از سوی ابراهیم قوام به دانشگاه شیراز واگذار شد و مدتها دفتر مؤسسۀ آسیایی دانشگاه شیراز به سرپرستی آرتور آبراهام پوپ، ایرانشناس آمریکایی بود. پوپ نیز با به نمایش گذاردن اشیا و عتیقهجاتی که در سفرهای پژوهشی خود از سراسر ایران گرد آورده بود، آن را به موزه نارنجستان قوام تبدیل کرد. نارنجستان پس از انقلاب اسلامی مورد مرمت قرار گرفت و مدتی نیز به عنوان دانشکده هنر و معماری دانشگاه شیراز مورد استفاده قرار گرفت و هماینک به عنوان موزه مورد بازدید گردشگران قرارمیگیرد. نارنجستان قوام در اردیبهشت ماه ۱۳۵۴ با شماره ۱۰۷۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۵۰۸ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۷۲ / باغهای تاریخی شیراز، علیرضا آریانپور، فرهنگسرا، تهران، ۱۳۶۵، ص ۲۷۵ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علینقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۲۴۳ / پژوهشی در شناخت باغهای ایران و باغهای تاریخی شیراز، علیرضا آریانپور، فرهنگسرا، تهران، ۱۳۶۵ / دایره المعارف فارسی، غلامحسین مصاحب، شرکت سهامی کتابهای جیبی، ۱۳۵۶، ج ۲، ص ۲۹۸۷ / شیراز شهر جاویدان، علی سامی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۶۳، ص ۵۹۸ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۶۱ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۲۳۹.
کوروش کمالی سروستانی