مسجد وکیل یا مسجد جامع وکیل از آثار دوره زندیه در شیراز است. این مسجد با ۹۵۷۸ متر مربع مساحت، ۵۷۸۷ متر مربع زیر بنا، ۱۲۰ متر طول و ۸۰ متر عرض در سال ۱۱۸۷ه..ق توسط کریمخان زند در محله درب شاهزاده، خیابان طالقانی فعلی و درحد فاصل حمام وکیل و بازار وکیل ساخته شده است.
در دو لنگه ورودی مسجد با ۸ متر ارتفاع و ۳ متر پهنا در هر لنگه، در ضلع شمالی مسجد قرار گرفته است و در کنار آن نیز در ورودی به بازار شمشیرگرها قرار دارد.بر فراز سر در مسجد کتیبهای کاشی کاری شده قرار دارد که با خط نسخ آیات قرآنی بر روی آن نگاشته شده است. در پایان نیز تاریخ ۱۳۰۶ه.. قید گردیده است. بر فراز آن نیز در میان فضایی کاشی کاری شده، کتیبهای قرار دارد که نام «فتحعلی شاه و حسین علی میرزا» با خط ثلث و آب طلا بر روی آن نگاشته شده است.در پیشانی طاق سر در، کاشی هفت رنگ وجود دارد، در زیر طاق نیز با کاشی هفت رنگ مقرنس کاری شده است. دو طرف جرز طاق نیز با تصاویر گل و بته کاشی کاری شده است. در دو طرف در ورودی دو کتیبه قرار گرفته که با خط ثلث بر روی آن عبارات «محمد»، «علی»، «اللّه و اکبر» بر روی کاشی نگاشته شده است.
برفراز چهار چوب این در، سنگ سه گوشی است که بر پایین آن نیز همان عبارات نگاشته شده و در پایان نیز تاریخ ۱۲۶۰ه..ق قید گردیده است.در ورودی به سوی دالانی هشت ضلعی گشوده میشود که سقف آن با تصاویر گل و بوته کاشی کاری شده و بر روی آن با خط کوفی عبارات «لا اله الا اللّه» و «یا علی» نوشته شده است. بر دیوار رو به روی در ورودی، مجلسی کاشی کاری شده به شکل مربع ـ مستطیل قراردارد که به دو بخش تقسیم شده است و بر روی این دو حدیثی از حضرت رسول اکرم(ص) با خط نستعلیق نوشته شده است.
در زیر این کتیبه، قطعه سنگی گندمکاری به شکل مربع ـ مستطیل قرار گرفته که با خط نستعلیق عباراتی بر روی آن نگاشته شده است. در کنار این قطعه سنگ، کتیبهای از سنگ مرمر مربع شکل قرار دارد که با خط نسخ بر روی آن عباراتی نگاشته شده است. بر دیوار روبهروی حیاط نیز سنگی سه گوش با عبارات «لااله الا اللّه» به خط کوفی قرار گرفته است. در زیر آن نیز بخشی از آیه الکرسی نگاشته شده است.
دالان هشت ضلعی به دو راهرو متصل است که در زاویه ۹۰ درجهای راهرو دوم، حیاط مسجد با طول ۶۰ متر و عرض ۶۰ متر با کف پوشی از سنگ قرار گرفته است. در انتهای راهروی اول، سمت چپ در ورودی، دستشویی و اتاقهایی قرار دارد که پیش از این اتاق طلاب بوده و هم اینک به انبار تبدیل شده است. در وسط حیاط حوضی به طول ۴۰ متر و عرض ۵ متر و عمق ۲ متر با تخته سنگهایی در لبه آن به طول ۳ تا ۴ متر ساخته شده است.در چهار ضلع حیاط، طاقنماهایی قرار گرفته است که تا ارتفاع یک متر از سطح زمین در پایین جرز ستونها، سنگ گندمک با تصاویر گل و بوته حجاری شده، قرار گرفته است. بر فراز این سنگها کاشی کاری شده است و با تصاویر گل، بته، نارنج و اسامی خداوند، مزیّن شده است.
در ضلع شمالی مسجد طاق مروارید با دو گلدسته کاشیکاری شده قرار گرفته که ارتفاع آن ۲۰ متر و پهنای دهانه آن به تنهایی ۱۲ متر و با جرزهای کاشی کاری شده سمت چپ و راست طاق ۲۰ متر است. در چهار ضلع طاق مروارید، سه طاقنمای کوچک قرار دارد. یکی از این طاقنماها، دهانه راه ورود به حیاط مسجد است و سه طاقنمای دیگر جلو رواقی با ۵ متر عرض را تشکیل دادهاند. نمای بیرونی طاق مروارید، سقف و جرزهای آن نیز با کاشی هفترنگ با طرحهای گیاهی و هندسی پوشیده شده است. ازاره داخلی طاق از سنگ مرمر سبز است و ازاره جرزهای دو سوی چپ و راست طاق از سنگ گندمک منقش ساخته شده است. بر فراز پیشانی طاق بر روی کاشی هفت رنگ، عباراتی نگاشته شده است. بر روی جرزهای دو سوی طاق نیز با خط نسخ عباراتی نگاشته شده است. در کمرکش طاق کتیبهای با تاریخ ۱۲۴۳ه..ق قرار دارد. در لبه داخلی طاق نیز کتیبهای با خط ثلث از آیات قرآنی قرار گرفته است.
در ضلع جنوبی حیاط مسجد، طاقی در قرینه با طاق مروارید و همانند آن با چهارطاقنما ساخته شده است. در زیر این طاق، در ورودی شبستان بزرگ مسجد با ابعاد ۷۵×۳۶ متر قرار دارد. طول شبستان ۱۳ دهانه و عرض آن ۵ دهانه دارد. در این شبستان ۴۸ ستون سنگی یکپارچه با ارتفاع ۵ متر و قطر ۸۰ سانتیمتر با طاقهای ضربی قرار گرفته است که به صورت مارپیچی به سبک زندیه حجاری شده است. کف پوش شبستان تخته سنگهایی صاف است و ازاره آن تا ارتفاع یک متر و نیم از سطح زمین پوشیده از سنگ گندمک است.در این شبستان محرابی با کاشی هفت رنگ و تصاویر گل و بوته قرار دارد که ازاره آن به ارتفاع یک متر از سطح زمین پوشیده از سنگ مرمر است.سقف محراب مقرنس کاری شده و در وسط محراب عباراتی بر روی کاشی نوشته شده است. در گوشههای بیرونی سقف محراب نیز آیاتی با خط ثلث نوشته شده است. جرزهای سمت راست و چپ محراب پوشیده از کاشی هفت رنگ است و در آن کاشی معرقی به کار رفته که بر آن عبارت «یا علی» به خط کوفی نوشته شده است.در سمت چپ محراب منبری با طول ۶/۴۰ متر و عرض ۲۶/۱ متر و قطر ۵/۵ متر از جنس مرمر مراغه آذربایجان با ۱۴ پلکان قرار گرفته که همچنان پابرجاست.
در ضلع غربی حیاط ۱۱ طاقنما وجود دارد که بر جرزها و لچکی آنها کاشیهای رنگین قرار گرفته است. در پیشانی این طاقنماها، اسامی خداوند نقش بسته است. بر پیشانی طاق ششم نیمهای از آیهای قرآنی با خط نسخ نگاشته شده و در ضلع شرقی که قرینه ضلع غربی با ۱۱ طاقنما و کاشی کاری رنگین است، نیمه اول آیات طاق ششم ضلع غربی با خط نسخ نوشته شده است. در این شبستان، سقف (گنبدهای میان تویزهها) تنها در امتداد در ورودی تا محراب کاشی کاری شده و بقیه عرق چینها از آجر است.در پشت هر دو طاقنماهای ضلع شرقی و غربی، رواقی کوچک قرار دارد. در پشت رواق ضلع شرقی، شبستانی ۴ دهانه با طول ۲۵ متر و عرض ۲۰ متر قرار گرفته که سقف آن آجری است و در آن ۱۲ ستون سنگی یکپارچه به ارتفاع ۵ متر قرار دارد. این شبستان را شبستان زمستانی مسجد مینامند. در کتیبههای سر در ورودی و حاشیه ایوان، آیات قرآنی با خطوط ثلث و نسخ در زمینه لاجوردی نگاشته شده است. در ضلع شمال شرقی حیاط مسجد، حیاط کوچکی با ۳۵ متر طول و ۲۰ متر عرض قرار گرفته که درون آن نیز حوضی سنگی وجود دارد.این مسجد یک بار به وسیله حسین علی میرزا فرمانفرما فرزند علی شاه قاجار (۱۲۵۰ ـ ۱۲۱۲ه..ق) مرمت شده است. مسجد وکیل به مدت ۱۰ سال محل برگزاری نماز جمعه شیراز بوده است و اینک در اختیار سازمان اوقاف و امور خیریه فارس است و مرمت آن با همکاری سازمان میراث فرهنگی و گردشگری فارس آغاز شده است.این بنا در تاریخ ۱۸/۴/۱۳۱۱ با شماره ۱۸۲ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۴۴۲ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۶۰ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علینقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۱۳۴ / تاریخ بافت قدیمی شیراز، کرامتاللّه افسر، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۳، ص ۲۱۲ / جغرافیای کامل ایران، عبدالرضا فرجی، دبیران گروههای آموزشی جغرافیای استانها، شرکت چاپ و نشر ایران، تهران، ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۸۵۸ / دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، مساجد، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۸، ص ۱۷۴ / دایره المعارف فارسی، غلامحسین مصاحب، شرکت سهامی کتابهای جیبی، ۱۳۵۶، ج ۲ ص ۳۱۷۲ / شیراز در گذشته و حال، حسن امداد، اتحادیه مطبوعاتی فارس، ص ۱۹۶ / شیراز شهر جاویدان، علی سامی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۶۳، ص ۵۹۷ / شیراز و فارس، اداره سیر و سیاحت و اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس، شیراز، ۱۳۷۱، ص ۲۸ / فارس، جهانگردی و توسعه، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، بنیاد فارسشناسی، ۱۳۷۲، ص ۶۹ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۱، ص ۷۷۸، ج ۲، ص ۱۲۱۳ / فرهنگ فارسی دکتر معین، محمد معین، امیرکبیر، تهران، ۱۳۵۸، ج ۶، ص ۱۹۷۴ /گنجنامه، فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، دانشگاه شهید بهشتی با همکاری روزنه، ۱۳۷۸، ج ۶ و ۷، ص ۱۳۲ / لغتنامه دهخدا، علیاکبر دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۲، ج ۱۲، ص ۱۸۴۲۲ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۲۷، ۴۴ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۱۰.
کوروش کمالی سروستانی
