مسجد نو

 مسجد نو که در قدیم آن را مسجد اتابک نیز می‌نامیدند، پس از مسجد جامع، کهن‌ترین مسجد شیراز است که در خیابان احمدی و در مقابل حرم مطهر شاهچراغ(ع) واقع شده و یکی از بزرگ‌ترین مساجد ایران محسوب می‌شود.

این مسجد در سال ۵۹۸ه..ق به دستور اتابک سعد بن‌زنگی فارس ساخته شد و در سال ۶۱۵ه..ق به اتمام رسید. مسجد نو در ابتدا اندرونی اتابک محسوب می‌شد که به شکرانه بهبودی فرزندش از یک بیماری سخت، آن را به مسجد تبدیل کرد. این مسجد پس از احداث در سال‌های ۱۱۸۳ و ۱۲۶۹ه..ق بر اثر زلزله ویران گردید و مجدداً ساخته شد و به همین جهت نیز به مسجد نو شهرت یافت.این مسجد که جزء مساجد چهار ایوانی است که در گذشته شبستانی بوده، پس از آن چند دهانه از شبستان‌های آن را برداشته و ایوان ساخته‌اند، دارای صحن بسیار وسیعی به ابعاد ۹۰×۱۷۰ متر است. در وسط صحن، حوض بسیار بزرگی ساخته شده که قبلا از آب خیرات معین‌الدین مشروب می‌شد. در وسط قسمت جنوبی، ایوان بلندی ساخته شده که دارای شبستانی با ۲۲ ستون سنگی به ارتفاع ۵/۲ متر می‌باشد و محراب در پشت آن قرار دارد.

هم‌چنین طاق بزرگی در این قسمت ساخته شده که پیشانی آن با کاشی معرق کاری شده است. در داخل طاق کتیبه‌ای از آیات قرآن به خط ثلث وجود دارد.

قسمت شمالی مسجد نیز قرینه قسمت جنوبی ساخته شده است. در دو طرف طاق این قسمت رواقی با ۱۲ طاق‌نمای آجری قرار گرفته است. در جلو حریم مسجد با کاشی‌های رنگین، نقش‌هایی از ترنج و گل و بوته نقش شده و بر بالای حریم مسجد قرار گرفته بوده که اکنون بسیاری از قسمت‌های آن از بین رفته و فقط نام «ناصرالدین شاه قاجار» باقی مانده است. مسجدنو در اثر زلزله‌های متعدد آسیب دیده است. در سال ۸۵۹ ه..ق خواجه سعدالدین شیرازی ملقب به شاه نوازخان از وزرای دکن آن را تعمیر کرد. هم‌چنین در زمان شاه سلطان حسین صفوی تعمیرات مفصلی در آن به عمل آمد و در سال ۱۱۸۳ه..ق صادق‌خان زند قسمتی از آن را مرمت کرد.

هم چنین در فاصله سال‌های ۱۲۷۱ تا ۱۳۰۱ حاجی میرزا علی‌اکبر خان قوام‌الملک و فرزندش فتحعلی‌خان آن را تعمیر کردند. آخرین بار در سال ۱۳۵۰ حاج باقر بهبهانی هزینه تعمیر آن را پرداخت کرد و معین‌الشریعه واعظ استهباناتی آن را تعمیر نمود.

در سال‌های اخیر نیز تعمیراتی توسط سازمان میراث فرهنگی و ادارۀ کل اوقاف و امور خیریه با هماهنگی ستاد نماز جمعه در آن صورت گرفته است.مسجد نو در سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی محل برگزاری نماز جمعه بوده و اینک نیز پس از وقفه ده ساله‌ای، مجدداً محل برگزاری نماز جمعه شیراز است.

این مسجد در تاریخ ۱۵/۱۰/۱۳۱۰ با شماره ۷۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

منابع: آثار عجم، فرصت‌الدوله شیرازی، انتشارات بامداد، آبان ماه ۱۳۶۲، ص ۴۴۱ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۶۲ / بزرگان شیراز، رحمت‌اللّه مهراز، انتشارات انجمن آثار ملی، شیراز، ۱۳۴۸، ص ۳۸۶ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علی‌نقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۱۹۹ / تاریخ بافت قدیمی شیراز، کرامت‌اللّه افسر، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۳، ص ۲۰۷ـ ۶۹ / تذکره هزار مزار، ترجمه شدالازار توسط عیسی بن جنید شیرازی، تصحیح نورانی وصال، انتشارات کتابخانه احمدی شیراز، ۱۳۶۴، ص ۲۶۴ / جغرافیای تاریخی فارس، پاول شواتس، ترجمه کیکاوس جهانداری، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران، ۱۳۷۲، ص ۷۷ / جغرافیای کامل ایران، عبدالرضا فرجی، دبیران گروه‌های آموزشی جغرافیای استان‌ها، شرکت چاپ و نشر ایران، تهران، ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۸۵۹ / دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، مساجد، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۸، ص ۱۷۴ / دایره‌المعارف فارسی، غلامحسین مصاحب، شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، ۱۳۷۴، ج ۳، ص ۳۰۵۷ / سفرنامه دیالافوآ در زمان قاجاریه، ترجمه فره‌وشی، کتاب‌فروشی خیام، تهران، ۱۳۶۱، ص ۴۲۹ / شیراز در گذشته و حال، حسن امداد، اتحادیه مطبوعاتی فارس، ص ۱۴۰ ـ ۱۴۱ / شیراز، شهر جاویدان، علی سامی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۶۳، ص ۵۶۹ / شیراز، مهد شعر و عرفان، ا.ج. آربری، ترجمه منوچهر کاشف، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، ۱۳۵۳، ص ۵۷، ۱۹ / شیرازنامه، زرکوب شیرازی، بهمن کریمی، تهران، ۵۰ـ۱۳۱۰، مطبعه روشنایی، ص ۵۳ / شیراز و فارس، اداره سیر و سیاحت و اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس، شیراز، ۱۳۷۱، ص ۱۴ / فارس، جهانگردی و توسعه، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، بنیاد فارس‌شناسی، ۱۳۷۲، ص ۶۹ / فارسنامه ابن بلخی، ابن بلخی، توضیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، بنیاد فارس‌شناسی، ۱۳۷۴، ص ۳۲۲، ح ۵ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۱، ص ۲۵۴، ج ۲، ۹۶۴، ۱۱۵۰، ۱۲۱۲ / فرهنگ فارسی دکتر معین، محمد معین، امیرکبیر، تهران، ۱۳۵۸، ج ۶، ص ۱۹۷۳ / گنجنامه، فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، دانشگاه شهید بهشتی با همکاری روزنه، ۱۳۷۸، ج ۶ و ۷، ص ۱۲۶ / لغتنامه دهخدا، علی‌اکبر دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۲، ج ۵، ص ۶۴۸۲ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۲۱ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۹.
کوروش کمالی سروستانی