مسجد مشیر از بناهای دوره قاجاریه شیراز است که در محله سنگ سیاه، در خیابان قاآنی کوی دربند مشیر واقع است. حاجی میرزا ابوالحسن خان مشیرالملک والی فارس، در سال ۱۲۶۵ه..ق ساخت آن را آغاز نمود و در سال ۱۲۷۵ه..ق آن را به اتمام رساند.
این مسجد از جهت استحکام و معماری همانند مسجد وکیل شیراز است. در ناحیه شمالی مسجد، شبستان کوچکی وجود دارد که دیوارها و سقف آن از کاشیهای رنگین پوشیده شده است. سقف و دو زاویه شمالی آن نیز با کاشی، مقرنسکاری شده است. در پیشانی شبستان، طاقنمای بلندی وجود دارد که بر روی آن آیات قرآنی با خطوط درشت ثلث بر روی کاشی نگاشته شده است و در پایان آن تاریخ ۱۲۷۰ه..ق قید شده است. در کنار و پشت این شبستان، شبستان متروکه دیگری وجود دارد که آن را مقصوره مینامیدند. سقف این شبستان بر پایه چهار ستون سنگی استوار است.
در این شبستان محراب کاشی کاری شدهای وجود دارد و در کنار آن نیز چاهی عمیق قرار داشته که هم اینک پر شده است. در مقابل شبستان شمالی، جوی آبی واقع شده و بر فراز آن شبستان، دو مناره کاشیکاری شده قرار دارد.در مشرق مسجد، طاقنمای مرتفعی است که پیشانی آن کاشی کاری شده است و آیات قرآنی با خطوط درشت ثلث بر روی کاشی آبی آن نگاشته شده و در پایان تاریخ ۱۲۷۵ه..ق ذکر گردیده است. زیر طاق نیز مقرنس کاری شده است. در پشت این طاقنما، دالان و درِ بزرگ مسجد واقع است که در بازارچه ارمنیها باز میشود.
در ناحیه غربی مسجد نیز طاقنمایی مرتفع در قرینه با طاقنمای شرقی وجود دارد که در پشت آن، شبستان بزرگ مسجد قرار گرفته است. بر فراز این طاق، ساعتی قرار داده شده و اطراف آن کاشیکاری و معرقکاری شده است.سقف این شبستان نیز بر پایه ده ستون سنگی استوار است که بر روی آنها، به سبک مسجد وکیل خطوط مارپیچی حجاری شده است. محراب این شبستان نیز کاشی کاری شده و بر روی یک سنگ مرمر سوره توحید با خط نسخ نگاشته شده و در پایان آن عبارت «حسب الفرمایش جناب
در فارس ابوالحسن مشیر الملک است |
در بحر سیادت و سعادت فلک است |
تاریخ بنای مسجدش گفت خرد |
آبادی مسجد از مشیرالملک است |
هم چنین بر روی این شبستان ساعت و بادگیری قرار دارد.
در وسط این مسجد، حوضی به طول ۲۵ متر و عرض ۱۰ متر وجود دارد که از لبه تا کف آن به وسیله سنگهای یکپارچه پوشیده شده است که در گذشته از «آب خیرات» پر میشده است.
صحن مسجد نیز ۳۰×۴۵ متر میباشد. در ضلع جنوبی نیز هشت ستون وجود دارد که پایه هریک از این ستونها با سنگهایی تزیین شده که دارای هشت نقش اسلیمی مختلف حجاری شده بر روی خود هستند.در فاصله هر دو ستون طاقی قرار گرفته که بر فراز این هشت طاق نیز هشت نقش مختلف با کاشیکاری به شیوه
معرقکاری صورت گرفته است. در کنار این شبستان جنوبی، سه اتاق کوچک قرار دارد که در گذشته کلاسهای درس طلاب بوده و هم اینک مورد استفاده قرار نمیگیرد. شبستان زمستانی مسجد دارای ۳ ستون سنگی به سبک ستونهای مسجد وکیل است. دو طاقنمای این مسجد به کتابخانه اختصاص دارد.
در اطراف مسجد در چند نقطه مختلف پلکانهایی تعبیه شده که به طبقه دوم و برخی از آنها به پشت بام مسجد منتهی میشوند. طبقه دوم این مسجد فقط در ضلع شمالی و شرقی بنا و در دو طرف ضلع جنوبی مسجد ساخته شده و دارای اتاقهایی است که بیشتر آنها با یکدیگر مرتبط هستند. این اتاقها در گذشته کلاس درس بوده، اما هم اینک مورد استفاده نیستند. نورگیرهای این اتاقها در سقف قرار دارند و به صورت شیشهای و با ارتفاع ۵۰ سانتیمتر تا ۸۰ سانتیمتر از کف بام ساخته شدهاند.این مسجد در تاریخ ۲۵/۲/۱۳۵۱ با شماره ۹۱۱ در فهرست آثار ملی به ثبت رسانده است.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۴۳۶ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۷۴ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علینقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۲۰۵ / تاریخ بافت قدیمی شیراز، کرامتاللّه افسر، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۳، ص ۲۷۹ / دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، مساجد، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۸، ص ۱۷۲ / شیراز در گذشته و حال، حسن امداد، اتحادیه مطبوعاتی فارس، ص ۲۱۱ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۲۱۷، ۱۰۷۲ / گنجنامه، فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، دانشگاه شهید بهشتی با همکاری روزنه، ۱۳۷۵ـ۱۳۸۳، ج ۶ و ۷، ص ۱۱۰ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۳۷ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۱۰.
کوروش کمالی سروستانی
