مدرسه خان در شیراز در محله اسحاقبیگ و در خیابان لطفعلیخان زند پس از سه راه احمدی در سمت چپ واقع است. این مدرسه توسط اللّه وردیخان، حاکم فارس احداث گردید و به وسیله فرزندش امام قلیخان در سال ۱۰۲۴ه..ق در زمان حکومت شاه عباس صفوی به اتمام رسید. فضای مدرسه دارای زیربنایی برابر با ۷۶۸۶ متر مربع است و مساحت کل فضا برابر با ۵۰۰۳ متر مربع میباشد. صحن مدرسه دارای ۵۱ متر طول و ۴۵ متر عرض است.
سر در مدرسه دارای طاقی ضربی است و پوشیده از کاشیهای رنگی است که با تصاویر گل و ترنج تزیین شده است و در زیر سقف طاق نیز با کاشیهای معرق رنگین تزیین شده است. بدنه، پیشانی، جرزها و بخشی از دیوارهای دو طرف طاق پوشیده از کاشیهای رنگینی است که دارای طرحهای گل و بوته و اسلیمی متفاوتی است. بر روی این کاشیها و در میان ترنجها، طرحهای مختلفی از تصاویر پرندگان، گلها، درختان و خطوط اسلیمی بر روی زمینههای مختلف وجود دارد.در بالای پیشانی سر در و در کمرکش زیر طاق دو کتیبه وجود دارد که بر روی آن آیات قرآنی به خط ثلث و با قلمی درشت نوشته شده است. در کاشیکاری سر در این مدرسه، آیات قرآنی به گونهای نگاشته شده که تمام اول و آخر حروف «لام، الف، لام»ها به هم پیوسته است.در دو سوی سردر مدرسه، طاقنماهایی از آجر وجود دارد. در گذشته در انتهای دو طرف این سمت، دو برج مرتفع وجود داشته که هم اینک تنها قسمت پایینی آن باقی مانده است که بر روی آن معرق به کار رفته است.کاشیکاری سر در این مدرسه در زمان ناصرالدین شاه به علت تخریب، تعمیر شده است و به همین جهت در کمرکش زیر دو طاق نام ناصرالدین شاه قاجار نگاشته شده است و در پایان عبارت: «فی شهرِ جَمادی الاخِر سَنه ۱۲۹۵» نوشته شده است.در ابتدا در چهار طرف مدرسه در دو طبقه، ۱۰۰ حجره برای طلاب وجود داشته که هماینک هفتاد حجره آن پابرجاست. هر حجره در جلو دارای یک ایوانچه است و از پشت نیز به یک راهرو متصل میشود.چهارطاق غربی، شرقی، جنوبی و شمالی نیز با ارتفاع ۱۶ متر در چهار طرف مدرسه وجود دارد که پیشانی کلیه این حجرهها، طاقنماها و جرزها از کاشیهای رنگین پوشیده شده و در میان آنها نیز ترنجهایی وجود دارد که با تصاویر گل و بوته تزیین شده و بر روی آنها، اسامی خداوند نگاشته شده است.
هم چنین در چهار طرف مدرسه و در زیر رخ بامها، وسط جرزها و بالای طاقها، کتیبههایی به خط ثلث و نسخ وجود داشته که هم اینک قسمتی از آن ویران شده است.در دو طرف مدرسه نیز باغهایی برای تفریح طلاب وجود داشته که هم اینک به خانه، خیابان و کوچه تبدیل شده است. در وسط حیاط نیز حوضی هشت ضلعی وجود دارد و در اطراف آن نیز شش باغچه است که در آن درختان نخل و نارنج کاشته شده است.در درون مدرسه، یک هشتی ورودی به شکل هشت ضلعی با طرح مشبک آجری (فخرمدین) وجود دارد که سقف آن با کاشیهای معرق و خطوط اسلیمی مانند کاشیکاری مسجد نصیرالملک پوشیده شده است. سقف هشتی طاقبندی آمودی و دارای گنبد است. در دو طرف هشتی دو دالان کوچک وجود دارد که در انتهای آنها پلکانی برای رفتن به طبقه دوم (حجره ملاصدرا) وجود دارد. این دو دالان به صحن مدرسه متصل میشوند. گرداگرد این دالان نیز، آیات قرآنی به خط ثلث نگاشته شده است و در پایان این کتیبه عبارت «کمترین خلاق ساعی عزّدین حسین شماعی ۱۰۲۴ه..ق» نگاشته شده است.در لچکیهای دو طرف طاقها نیز، کاشی معرق به کار رفته است. در بالای هشتی ورودی، تالاری وجود دارد که محل تدریس ملاصدرا شیرازی (فیلسوف قرن یازدهم) بوده و به همین جهت به تالار صدرا معروف گردیده است. در این تالار کتابخانه کوچکی نیز دایر شده است.از میان ۴ طاق موجود در مدرسه طاق غربی که در پشت هشتی مدرسه، واقع است، با شکوهتر از دیگر ایوانهاست.پیشانی و زیر طاق و جرزهای آن از کاشی هفت رنگی پوشیده شده که در میان آنها مجالس و ترنجهایی وجود دارد که بر روی زمینههای مختلف با خطوط اسلیمی و تصاویر گل تزیین شده است. بالای هر کدام از پیشانی ایوانها نیز کتیبهای است که بر روی آن آیات قرآنی به خط ثلث نگاشته شده است، در لبه داخلی زیر طاق آیات قرآنی به خط ثلث عالی نوشته شده است. در وسط بدنه طاق در مجلسی که با تصاویر گل و پرندگان مزیّن شده، عبارت «قل اللّه تبارک و تعالی شأنه اِنَ المتقین فی جَنات و عیون، سنۀ ۱۲۴۹» نوشته شده است.
ایوان شرقی این مدرسه تخریب شده، مورد مرمت قرار گرفت. در این ایوان که شامل دو تویزه و بین آنها یک خوانچهپوش در وسط عرقچین بزرگ است، ده پنجره و یک در ورودی دیده میشود که به اطراف باغ گشوده میشوند. در پیشانی و داخل طاق جنوبی نیز مقداری کاشی کاری شده است. در این قسمت محرابی وجود دارد که در آن تزیینی صورت نگرفته است. در کمرکش طاق نیز، کتیبهای به خط نسخ با تاریخ ۱۲۷۸ه..ق موجود است.در وسط جبهه شمالی، ایوان شمالی واقع است که در پیشانی و جرزهای آن کاشی کاری صورت گرفته است که البته بخشی از آن تخریب شده است. در زیر این طاق کتیبهای وجود دارد که آیات قرآنی بر روی آن به خط ثلث و کاشیکاری معرق وجود دارد.در دو لچکی پهن که زیر طاق وجود دارد، کاشیکاری رنگینی صورت گرفته است که وسط آنها با خطوط اسلیمی و تصاویر گل تزیین شده است.این مدرسه در سال ۱۲۲۹ه..ق در اثر زلزله تخریب شد و حاجی لطفعلی تاجر شیرازی به مرمت آن پرداخت و بر کاشیهای دیوار آن، آیات قرآنی نگاشت. وی در سال ۱۲۴۹ه..ق مرمت آن را به پایان رسانید.
در سال ۱۲۶۹ه..ق دیگر بار، حجرههای طبقه دوم مدرسه رو به ویرانی نهاد و حاجی میرزا علی اکبر قوام الملک شیرازی در سال ۷۴ـ۱۲۷۳ه..ق به تعمیر آن پرداخت و تا سال ۱۲۸۵ه..ق مرمت آن را به اتمام رساند. این مدرسه بار دیگر در سال ۱۳۳۶ توسط اداره باستانشناسی استان فارس تعمیر و مرمت شد.در سالهای اخیر نیز دیگر بار این بنا مورد مرمت قرار گرفته چنان که تاکنون کلیه حجرهها مرمت شده و تنها ایوانی که در مقابل در ورودی وجود دارد، در حال تعمیر است. کلافکشی سر در ورودی و ضلع شمال و جنوب، برداشتن الحاقات در فضای شرقی و شمالی، تعمیرات کاشیکاری نمای داخلی حیاط، ایجاد کانال دفع رطوبت و تقویت پی اضلاع شمال و غرب و شرق در بخشهای بیرونی حجرهها، آهنکشی و بتنریزی و جدا کردن سقف هشتی از کف اتاق ملاصدرا، تعمیر سنگ ازاره داخل حیاط، مرمت گچکاریهای داخل حجرهها، انجام رسمیبندی ایوان جلو حجرههای ضلع غربی و ایوان شرقی، تعویض پوشش ایوان شمالی و جنوبی از دیگر تعمیرات این بناست که توسط سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و سازمان مسکن و شهرسازی استان فارس انجام شده است.هم اینک این مدرسه، زیر نظر آیتالله ملک حسینی به حوزۀ علمیه تبدیل شده است. در تابستان سال ۱۳۷۷ در این مدرسه، کنگره بزرگداشت ملاصدرا برگزار گردید.این مدرسه در تاریخ ۱۵/۱۰/۱۳۱۰ با شماره ۷۵ در فهرست آثار ملی به ثبت رسانده است.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۴۹۵ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۶۱ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علینقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۲۲۶ / تاریخ بافت قدیمی شیراز، کرامتاللّه افسر، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۳، ص ۱، ۱۲۵، ۱۵۸ / دایره المعارف بناهای تاریخی ایران، مدارس و بناهای مذهبی، کاظم ملازاده، مریم محمدی، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۸۱، ص ۱۳۲ / راهنمای آثار تاریخی شیراز، بهمن کریمی، انتشارات اقبال، ۱۳۴۳، ص ۷۷ / سفرنامه دیالافوآ در زمان قاجاریه، ترجمه فرهوشی، کتابفروشی خیام، تهران، ۱۳۶۱، ص ۴۲۹ /شیراز در گذشته و حال، حسن امداد، اتحادیه مطبوعاتی فارس، ص ۱۴۹ / شیراز شهر جاویدان، علی سامی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۶۳، ص ۵۸۶ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۲۲۱ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۲۳، ۵۱ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۸، ۶۷.
کوروش کمالی سروستانی
