از آثار تاریخی دوران قاجاریه است که بر سر راه جاده قدیم شیراز به کازرون حدفاصل بین دشت ارژن و کتل پیرزن در نزدیکی روستای کلانی واقع شده است.کاروانسرای میان کتل کاروانسرایی است چهار ایوانی که پلان آن برحسب موقعیت مکانی به تابعیت از شیب کوه و موقعیت قرارگیری آن شکل گرفته است. ابعاد این کاروانسرا ۵۶×۶۶ متر میباشد و مصالح به کار رفته در ساخت آن سنگ لاشه و گچ است. در نمای سردر و نمای داخلی بنا از سنگهای اتابکی تراش خورده استفاده شده که علاوه بر جنبه کاربردی از مهمترین عناصر تزیین بناست.در سنگچین دیوارهای کاروانسرا پس از چیدن چند ردیف سنگ به طور متوسط ۸۰ سانتیمتر، روی آن را تخت نموده و رگهای بعدی را چیدهاند. در خارج از بنا، در اضلاع شرقی و غربی دیوارهای پشتیبانی جهت حمایت دیوارها ساخته شده است.سردر اصلی بنا در ضلع جنوبی واقع شده و در سمت چپ آن و در زاویه خارجی بنا یک برج مدور جهت حفاظت کاروانسرا تعبیه شده است.سردر کاروانسرا دارای یک طاق تیزهدار مرکزی است که در دو طرف آن دو طاقنمای گرد تعبیه شده است.
طاقنمای پایین طاق تیزهدار داشته و به وسیله یک پلکان چهار پلهای با شیب تند دسترسی به طاقنمای فوقانی را با طاق هلالی امکانپذیر میساخته است. تمامی سردر با سنگ اتابکی نما شده است.دو طرف ورودی دو سکو به ارتفاع ۹۰ سانتیمتر و عرض ۷۵ سانتیمتر تعبیه شده است. عمق سردر ۱۸۵ سانتیمتر است که در این عمق در زیر پا کار قوس دو طاقنما تعبیه شده است. در شروع قوس یک ردیف سنگ تراش بزرگ استفاده شده و خود قوس با سنگهای مکعبی پلاک کار شده است. در دو لچکی بالای سردر دو تابلو سنگی تعبیه شده است.این سردر به طور کامل به وسیله سنگ تزیین شده، بالای ورودی بنا یک عنصر تزیینی گیاهی شبیه ترنج بر روی سنگ حجاری شده است. ابعاد سنگهای به کار گرفته شده متفاوت است. محل بستن حیوانات در دو طرف سردر در سنگ حجاری شده و فرم کلی سردر، در آنها نیز اجرا شده است. قوسهای تزیین خنچهپوش با استفاده از سنگهای حجاری در دو طرف سردر وجود دارد. سنگ نعل درگاه بالای ورودی به طور خاصی حجاری شده و بر روی دو سنگ یکپارچه قرار گرفته است.دالان ورودی (ایوان جنوبی) دارای چهارطاق و پنج تویزه است که در پایین طاقها طاقچههایی تعبیه شده است. در دو طرف دالان نیز دو سکو از سنگهای تراشیده وجود دارد. کف دالان سنگ فرش است. پشت در ورودی از دو طرف فضاهای دالان مانند مورد نیاز ساخته شده که ارتفاع سقف آن به صورت طاق و تویزه برحسب شیب متغیر است.ضلع جنوبی بنا که به طور کامل به وسیله سنگنما تزیین شده، سالمترین بخش باقی مانده نماست. در دو طرف ایوان دو پلکان دسترسی به پشتبام را امکانپذیر میسازد.
در ضلع جنوبی به جز پلکان، دو طاقنما در هر طرف دسترسی به اتاقهای پشت آن را امکانپذیر ساخته که در فاصله بین این طاقنماها محل بستن چهارپایان تعبیه شده است. درون اتاقها بخاری دیواری تعبیه شده و در آن طاقچههایی نیز وجود دارد. در فرشانداز طاقنمای جلو اتاقها، در یک ضلع، بخاری تعبیه شده است. ایوان غربی به طور کامل تخریب شده ولی اتاقهای مجاور آن آسیب کمتری دیدهاند. در هر طرف این ایوان و ایوان شرقی سه اتاق وجود دارد که در پشت اتاقها فضاهای دیگری ساخته شده است.ایوان شرقی کاروانسرا نیز تخریب شده و نمای شرقی کاروانسرا آسیب دیده است. در گوشه نمای شمال شرقی اصطبل قرار گرفته است. در گوشه جنوب شرقی یک فضای تراس مانند بر روی فضای طاقدار زیرین ساخته شده که دارای نمای سنگ بوده و مشرف بر جاده قدیمی است. در گوشه شمال غربی فضای طاق و تویزهدار با یک جرز چهارگوش در مرکز مشاهده میشود.در پشت ایوان ضلع شمالی یک فضای حیاط مانند وجود دارد که در قسمت شرقی آن یک حوض ساخته شده است. در ضلع جنوب غربی نیز فضایی بزرگ با چهار ستون چهارگوش ساخته شده و در فاصله بین ستونها یک سکو تعبیه شده است. این بنا هماینک کاربری خاصی ندارد.در تزیین کاروانسرا به صورت گسترده از سنگهای اتابکی تراش خورده در ابعاد و شکلهای متفاوت استفاده شده است. عمدهترین تزیینات کاروانسرا در سردر ورودی آن است.این بنا در تاریخ ۲۵/۱۲/۱۳۷۹ با شماره ۳۶۶۷ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
منابع: اسناد سازمان میراث فرهنگی استان فارس / تحقیقات میدانی / کاروانسراهای ایران، یوسف کیانی، ولفرام کلایس، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۴، ص ۲۵، ۲۵۲، ۲۶۴، ۵۹۲ .
کوروش کمالی سروستانی
