کاروانسرا که نام آن مشتق از کاروان، کاربان به معنای گروه مسافران است، استراحتگاه و یا پناه‌گاه بین راه است که از روزگار باستان با ویژگی‌های گوناگون در شهر و روستاها و جاده‌های حاشیه کویر و معابر کوهستانی احداث شده است. کاروانسراها با توجه به وضعیت اجتماعی، اقتصادی و مذهبی در دوران مختلف ویژگی‌های معماری خاصی داشته‌اند.کاروانسراهای دوران پیش از اسلام عمدتاً بناهایی چهارگوش مربع یا مستطیل شکل هستند که با مصالحی چون خشت و آجر بنا شده‌اند و دارای اتاق و اصطبل‌هایی در اطراف می‌باشند. پس از اسلام به جهت رونق تجارت و اقتصاد، امنیت راه‌ها و کاروان‌ها از اهمیت بیشتری برخوردار گردید. بنابراین علاوه بر افزایش تعداد کاروانسراها، ویژگی‌های معماری آن نیز تغییر یافت. کاروانسراها در این دوره عمدتاً به صورت چهار ایوانی با مصالح ساختمانی لاشه، سنگ، آهک و گچ بنا شده‌اند.در دوران آل بویه، سامانیان، و آل زیار به ساخت کاروانسرا اهمیت بسیاری داده‌اند. در دوران‌های بعد این کاروانسراها با تزیینات کاشی‌کاری بنا شده‌اند. در دوران صفویه در ایران کاروانسراهای درون شهری نیز توسعه یافتند. این کاروانسراها علاوه بر نقشه چهار ایوانی، کاروانسراهایی با نقشه‌های مدوّر، هشت ضلعی، چند ضلعی، دو ایوانی و نوع کوهستانی بودند که با توجه به موقعیت جغرافیایی و مکانی محل ساخته می‌شدند.

در این دوران در کاروانسراها مکانی جهت بخاری دیواری تعبیه شده است. در دوران زندیه، افشاریه و قاجاریه به جای آجر و سنگ از خشت جهت ساخت کاروانسرا استفاده شده است.ساختمان کاروانسرا معمولاً دارای حصاری است که در گوشه و یا در میان اضلاع دیواره‌های آن برج‌هایی قرار گرفته به گونه‌ای که دروازه میان دو برج یا شبه ستون واقع شده است و دارای سردری است که گاهی بر فراز آن ساختمان دو طبقه‌ای ایجاد شده است. در پیرامون حیاط اتاق‌هایی جهت مسافران احداث شده و در پشت آنها نیز اصطبل‌هایی قرار گرفته که در ورودی آنها در چهار گوشه داخلی بنا قرار داشته و گاهی نیز در ایوان حیاط باز می‌شده.کاروانسراهای ساخته شده در دشت‌ها عموماً یک طبقه بوده، اما کاروانسراهای درون شهری دو طبقه هستند. در برخی از کاروانسراهای یک طبقه نیز بر روی دروازه ورودی و روی ایوان جبهه مقابل ورودی اتاقی جهت نگهبانی ساخته شده است.در برخی دیگر نیز در دو طرف دروازه کاروانسرا اتاق‌هایی جهت نگهبانی ساخته شده است. کاروانسراها هم‌چنین دارای چاه آب و آب انبارهایی در وسط کاروانسرا می‌باشند. نقشه کاروانسراها گاهی مستطیل شکل با سقف ساده و برخی صلیب شکل با سقف آجری می‌باشند. در برخی از کاروانسراها جایگاه‌های فروش مواد غذایی و نیز مسجد وجود داشته. آبریزگاه‌های کاروانسراها نیز در گوشه حیاط قرار می‌گرفته است.سقف اغلب کاروانسراها نوک تیز و شیب‌دار بوده و پشت بام‌ها مسطح و با شیب کم ساخته شده‌اند. سقف اتاق‌های بزرگ نیز قوسی شکل هستند. در اغلب کاروانسراها تزیینات آجرکاری، کاشی‌کاری، گچبری و سنگ کاری صورت گرفته است.

منابع: آشنایی با معماری اسلامی ایران، ساختمان‌های شهری و برون شهری، محمدکریم پیرنیا، دانشگاه علم و صنعت، تهران، ۱۳۷۴، ج ۲، ص ۲۲۹ / کاروانسراهای ایران، یوسف کیانی، ولفرام کلایس، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۴ / معماری اسلامی، رابرت هیلند براند، ترجمه ایرج اعتصام، حوزه معاونت شهرسازی و معماری، تهران، ۱۳۷۹، ص ۳۹۷ / معماری ایران ( دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ص ۲۰۰.
کوروش کمالی سروستانی

محل توقف و اقامت کاروانیان، معمولاً شامل صحن و حجره‌هایی در پیرامون آن و امکاناتی برای تخلیه بار و نگهداری ستوران. کاروانسرا بر دو نوع است: درون شهری، برون شهری.