از کاخهای دوره ساسانی و یکی از جلوههای هنری معماری آن دوران است که در ۱۰ کیلومتری فیروزآباد و در فاصله ۲ کیلومتری شمال ویرانههای شهر گور قرار گرفته است.
این کاخ با ابعاد ۶۴/۵۴×۷۵/۱۱۵ متر مربع به دستور اردشیر بابکان از لاشه سنگ و با ملاط گچ دستکوب ساخته شده، دارای نقشهای مستطیل شکل و سه ورودی است. اولین ورودی آن در ضلع جنوبی واقع شده است که احتمالاً در ورودی اصلی آن است.در جلو ورودی اصلی ساخت و سازهایی مربوط به دوران اسلامی وجود دارد. نوع مصالح به کار رفته در این بناها و نوع ساخت بنا، طریقه چیدن لاشه سنگها و به کارگیری ملاط گچ در بین آنها با شیوه معماری آل بویه (قرن چهارم) مطابقت دارد.ورودی دیگر این بنا در ضلع غربی آن واقع شده که دارای پلکانی است، این پلکان با دو پاگرد به طبقه دوم کاخ متصل میشود. ورودی سوم در شمال غربی کاخ است. در ضلع شمالی کاخ، ایوان بزرگی به ابعاد ۹×۹ متر نیز وجود دارد. دو ایوان دیگر بنا یکی در ضلع جنوبی قرار گرفته و دیگری روبهروی برکه مشرف به کاخ وجود دارد.دو ایوان شمالی و جنوبی در زمستان و تابستان مورد استفاده بوده. در ایوان جنوبی اندود گچ رنگی به ابعاد ۶×۴ سانتیمتر به کار رفته است. در دو ضلع غربی و شرقی ایوان جنوبی، دو اتاق با طاقهای گهوارهای و طاقچههایی در بدنه قرار گرفته است. در درون این ایوان نیز دیواری به ارتفاع ۱/۶۰ متر و ضخامت ۳۰ سانتیمتر وجود دارد که بنابر نوع معماری و مصالح به کار رفته در آن، احتمال میرود که مربوط به دوران آل بویه باشد.در ضلع شمالی غربی اتاق واقع شده در غرب ایوان جنوبی، حفرهای بزرگ در زیر دیوار اصلی کاخ وجود دارد.در دو سوی ایوان شمالی نیز دو اتاق وجود دارد که با طاقهای گهوارهای مسقف است. اتاق ضلع غربی این ایوان به ورودی غربی کاخ متصل میشود. این کاخ دارای یک تالار مرکزی است که میتوان از طریق ایوان شمالی بدان وارد شد. مساحت این تالار ۱۴×۱۴ متر است. هم اینک کف اصلی این تالار از بین رفته است.
در این تالار طاقچههایی وجود دارد که با لاشه سنگ پر شدهاند. در دو سوی این تالار دو تالار دیگر وجود دارد که سقف آنها به صورت گنبد است. این تالارها که در ابتدا طرحی مربع شکل داشته، به جهت وجود گوشوارهها تبدیل به طرحی دایرهای شده است.
در تالار غربی کاخ تزیینات گچی وجود دارد که همانند تزیینات دوره هخامنشی است.طرح کنگرهای (دندان موشی) هر سه تالار هم اینک آسیب دیده است. پس از تالار مرکزی، ایوان وسیعی وجود دارد که معماری آن همانند معماری دوران اشکانی است.در دو سوی این ایوان نیز دو اتاق با طاقهای گهوارهای وجود داشته که در دوران ساسانی تخریب شده و از آنها به عنوان نمای کاخ استفاده شده است.همچنین در این کاخ یک حیاط مرکزی به ابعاد ۵۰/۲۷×۵۰/۲۷ وجود دارد که در ضلع غربی و شرقی آن چهار اتاق با طاقهای گهوارهای و طاقچههایی مزیّن به گچبری وجود دارد. اندود بدنه این اتاقها نیز از گچ است.سنگهای بزرگ این کاخ همچون سنگکاریهای صفه تختجمشید و پاسارگاد، بهوسیله بستهای آهنی به یکدیگر متصل شدهاند. بخشی از یک ستون سنگی حجاری شده این کاخ که همانند ستونهای تخت جمشید است، در نزدیکی صفه آن و در کنار بقعه امامزاده جعفر قرار گرفته است.طول صفه این کاخ در حدود ۸۰ متر و عرض آن ۶۰ متر است. در وسط صفه نیز چهارطاق ضربی بلند به ارتفاع تقریبی ۵/۸ متر و عرض ۲۶ متر قرار گرفته است.در کنار این صفه، جدولی قرار داشته که آب آن همچون آبشاری جاری میشده، اما هم اینک از بین رفته و تنها ویرانههایی از آن باقی مانده است.طبقه دوم این کاخ که بر روی بخشی از این بنا احداث شده، دارای اتاقهایی با ابعاد کوچک است. نمای بیرونی کاخ به وسیله شبه ستونهایی از گچ ساخته شده بوده که هم اینک از بین رفته است.
در دویست متری جنوب این کاخ نیز مناره خوید مبارکی فیروزآباد قرار گرفته است. (—> مناره خوید مبارکی).این کاخ که الهامبخش کاخ ساسانیان در سروستان بوده، در زمان آل بویه نیز مورد استفاده بوده است.قدیمیترین گنبد ایران که تا به حال شناخت شده. گنبد کاخ اردشیر است که بر روی دیوارهای ضخیم بنا شده است. همچنین این کاخ کهنترین ساختمان باقیمانده از سبکی است که آندره گدار آن را سبک معماری ساسانی مینامد و معتقد است که دارای کاملترین طرح و روشنترین ترکیب است.در سال ۱۳۷۸ در این کاخ حفاریهایی صورت گرفت و اشیایی در آن کشف شد که نشان دهندۀ استفاده از این کاخ تا قرن هشتم هجری بوده است.
هم اینک نیز سازمان میراث فرهنگی و گردشگری فارس علاوه بر مرمت این بنا، آن را جهت پژوهش و کاوش پیرامون دیگر بناهای ساسانی در منطقه به عنوان پایگاه پژوهشی فیروزآباد ساماندهی کرده است.این کاخ در تاریخ ۱۵/۱۰/۱۳۱۰ با شماره ۸۹ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
منابع: اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۱۰۲ / تمدن ساسانی، علی سامی، دانشکده ادبیات دانشگاه پهلوی، ۱۳۴۲، ص ۲۲۸ / دایرهالمعارف فارسی، غلامحسین مصاحب، شرکت سهامی کتابهای جیبی، ۱۳۵۶، ج ۲، ص ۱۹۶۰ / فارس، جهانگردی و توسعه، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، بنیاد فارسشناسی، ۱۳۷۲، ص ۴۶ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۴۱۸ / فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران، نصرتاللّه مشکوتی، سازمان ملی حفاظت و آثار باستانی، تهران، ۱۳۴۹، ص ۱۳۹ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۷۴، ۵۴ / معماری ایران، آ.پوپ. ترجمه غلامحسین صدریافشار، ارومیه، انتشارات انزلی، ۱۳۶۶، ص ۵۰ / معماری، شهرسازی و شهرنشینی ایران، محمدرضا تقوینژاد دیلمی، تهران، انتشارات یساولی، ۱۳۶۶، ص ۱۳۴ / هنر ایران (در دوران پارتی و سامانی)، رمان گیرشمن، ترجمه بهرام فرهوشی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۱ ، ص ۱۲۴ـ۱۲۵ / هنر ایران، آندره گدار، ترجمه دکتر بهروز حبیبی، تهران، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۷، ص ۲۵۲ـ۲۵۳ / هنر ایران باستانی، دیدت پرادا، ترجمه یوسف مجیدزاده، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۸۳، ص۲۸۰ تا ۲۸۲.
کوروش کمالی سروستانی
