قلعه گراش یا همایون دژ از آثار تاریخی شهر گراش در لارستان است که در حال حاضر ویرانههای آن باقی است، بر روی تل بزرگی به ارتفاع ۱۰۷۰ متری از سطح دریا، به نام کلات قرار دارد و شهر گرداگرد آن توسعه یافته است.این قلعه نظامی، یکی از قلاع مهم منطقه بوده که در دورههای مختلف تاریخی مورد استفاده قرار گرفته چنان که در زمان حکمرانی فتحعلی خان گراشی، بیگلربیگی لارستان و بنادر (متوفی ۱۳۱۲ه..ق) و در اواخر قرن سیزدهم هجری نیز مورد استفاده قرار گرفته است و در سال ۱۳۰۹ در درگیری خان گراش با قشون دولتی، تخریب شد.مصالح به کار رفته در این قلعه شامل سنگ، ملاط گچ، ملاط ساروج و کاشی است. قسمت پایین این قلعه که فضای وسیعی را شامل میشود، با حصاری کوتاه، جهت سنگرگیری و دفع مهاجمان، محصور بوده است. در این قسمت مخروبههای تعدادی آب انبار وجود دارد.این قلعه شامل چند خانه، مسجد، حمام، زندان و چند آب انبار ساروجی است. در سمت شمالی قلعه، خانهای بزرگ که به حاکم وقت تعلق داشته و به نارنج قلعه موسوم بوده با دو برج دیدهبانی وجود دارد. اتاقهای آیینه کاری نیز در ضلع شرقی بنا وجود داشته و در سمت جنوبی قلعه، بالای در ورودی، برجی به نام «برج بارگاه» وجود داشته است. این قلعه در تاریخ ۲/۸/۱۳۸۲ با شماره ۱۰۵۰۲ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
منابع: اسناد سازمان میراث فرهنگی استان فارس / تحقیقات میدانی.
کوروش کمالی سروستانی
