تخت جمشید

تخت‌جمشید، نام مشهور برجسته‌ترین اثر معماری هخامنشیان است که در جلگه مرودشت و در ۵۷ کیلومتری شمال شرقی شیراز در طول جغرافیایی ۵۲ درجه و ۵۴ دقیقه شرقی و عرض جغرافیایی ۲۹ درجه و ۵۶ دقیقه شمالی قرار دارد.

منطقه تخت‌جمشید که غربیان آن را پرسه پُلیس (Persepolis) به معنی «شهر پارسیان» می‌خوانند در دوره هخامنشی پارسه (Parsa) نامیده می‌شد. پس از دوره هخامنشیان این محل به نام‌های صدستون، چهل‌ستون، چهل‌منار و از قرون میانه اسلامی‌چون ساخت ارگ پارسه را به جمشید پادشاه افسانه ای ایران نسبت می‌دادند، تخت‌جمشید خوانده شد. تخت‌جمشید در ارتفاع ۱۷۷۰ متری از سطح دریا و بر صخره‌ای در دامنۀ کوه رحمت بنا شده است. شکل آن، کثیرالاضلاعی است که ابعادش در شمال ۳۰۰ متر، در شرق ۴۳۰ متر، در جنوب ۳۹۰ متر و در غرب ۴۵۵ متر می‌باشد. مساحت آن کمی بیش از ۱۲۵ هزار متر مربع و بنای آن در حدود سال ۵۱۸ ق.م به فرمان داریوش بزرگ آغاز و تا حدود سال ۴۵۰ق.م در زمان اردشیر اول ادامه یافت. برای آن که صفۀ تخت‌جمشید جهت ساختن ابنیه آماده باشد، لازم بود عملیات مقدماتی مهمی انجام گیرد. در حدود ۱۲۵ هزار متر مربع از یک دامنۀ نامنظم سنگی می‌بایست مطابق نقشه معماران، به صورت یک تخت یا صفۀ درآید و قسمت‌های مرتفع تا اندازه مورد نظر، تراشیده و کوتاه شود و قسمت‌های گود از خاک و سنگ انباشته گردد. پس از انجام این مقدمات صفه تخت‌جمشید آمادۀ احداث کاخ‌ها و ساختمان‌ها گردید.
مرحله بعدی کار، به اتمام رسانیدن سطح صفه بود. صفه‌های مخصوص هر کاخ و ایوان‌های ساختمان‌های مورد نظر با هموار کردن و کندن نقاط مرتفع احداث می‌گردید و در هنگام ضرورت مصالح ساختمانی در محل‌های لازم افزوده می‌شد تا شالوده‌های مستطیلی‌شکل این ابنیه، تکمیل و آماده باشد. بنابر آن‌چه اشمیت در کتاب تخت‌جمشید خود آورده، این مرحله از عملیات ساختمانی، هم زمان و مطابق بوده است با حفر تونل‌های عمده مجاری فاضلاب زیرزمینی در صخره طبیعی و ساختمان بعضی قسمت‌های آن و هم‌چنین آب‌روُهای فرعی که برای محافظت ابنیه‌ای که توسط داریوش و معمارانش طرح ریزی شده بود، ساخته می‌شد. بلندی صفه از سطح زمین‌های اطراف متفاوت است، ولی ارتفاع دیوار در محل ورودی و پلکان صفه برابر با ۷۱/۱۱ متر است و در محل ساختمان‌ها ارتفاع به ۱۴ تا ۱۵ متر می‌رسد.

چنان که کالمایر نیز اشاره می‌کند، مصالحی که در ساختن تخت‌جمشید به کار رفته، عبارتند از: خشت بزرگ (۳۳×۳۳×۱۲ سانتی‌متر) آجر و آجر لعابدار، ملاط قیر، اندود گچی که رنگی بوده و برای پوشاندن کف یا تزیین ستون‌های چوبی به کار رفته است، چوب برای شاه‌تیرها و درها و ستون‌های کوچک، سنگ یا آهک سفید که از معدن‌های نزدیک می‌آوردند و آهک سیاه مرمرنما که از معدن‌های مجدآباد در چهل کیلومتری غرب تخت‌جمشید آورده می‌شد. سنگ‌ها را در همان معدن نیم تراش می‌کردند و درگاه‌ها و ستون‌ها و زیرستون‌ها را در جای نصب، از بالا به پایین تمام تراش می‌نمودند و قلم‌ها و تیشه‌ها و ابزارهای زبره‌تراشی و نرم‌تراشی متعدد را در مراحل مختلف به کار می‌گرفتند. برای بالا کشیدن سنگ‌ها از داربست و قرقره و نیروی انسانی بهره می‌گرفتند. در جفت کردن سنگ‌ها ملاط به کار نمی‌بردند، بلکه آنها را با بست‌های آهنی به هم می‌پیوستند. نایلندر معتقد است که این بست‌ها در آغاز دم‌چلچله‌ای بود و بعد کمی‌ مستطیلی شد و سرانجام راست و مستطیل کامل گشت به همین سبب این بست‌ها برای تاریخ‌گذاری بناهای هخامنشی دارای اهمیتند. شهبازی بر آن است که روی بست‌ها را با سرب پر می‌کردند و صیقل می‌دادند. دیوارها را با خشت خام می‌ساختند و رویشان را با اندود رنگین یا کاشی مزیّن به نقوش مختلف می‌پوشانیدند. نورگیری‌‌ـ چنان که بازسازی‌های کرفتر (F.Krefter) نشان می‌دهد ـ با روزنه‌های دیوارها و بلندتر کردن بناهای داخلی و دریچه‌دار کردن آنها انجام می‌شد. تا آن جا که می‌دانیم بر فراز صفه تخت‌جمشید علاوه بر ابنیه استحکامی و استحفاظی به ترتیب احداث ساختمان‌های کاخ آپادانا، تالار شورا، کاخ داریوش اول و خزانه اصلی در نظر گرفته شده بود.کاخ آپادانا در زمان حیات داریوش به اتمام نرسید و کتیبه‌ای از خشایارشا بر روی کاشی‌هایی که قسمتی از نمای دیوار خارجی را زینت می‌بخشد، حاکی از این است که خشایارشا کار پدرش را به پایان برده است. دربارۀ تاریخ ساخت تالار شورا (کاخ مرکزی یا سه دروازه) هیچ‌گونه سند مکتوبی در دست نیست.دربارۀ کاخ اختصاصی داریوش (تچر) باید گفت که کتیبه‌هایی که به نام او بالای درگاه‌ها و پنجره‌ها و طاقچه‌ها و بر روی نقش برجسته‌ای از تصویر پادشاه نقر شده است، روشن می‌کند که او ساختمان را آغاز کرده، ولی خشایارشا آن را به اتمام رسانیده است.

به نظر اشمیت صرف نظر از قسمتی از ساختمان‌های برج و باروی دفاعی و مقر پادگان که در ردیف استحکامات قرار دارد، شاید خزانه اصلی اولین ساختمانی بوده، که در صفۀ تخت‌جمشید در زمان داریوش به پایان رسیده است. داریوش در شش کیلومتری شمال غربی صفه تخت‌جمشید آرامگاه با عظمتی در صخرۀ کوهستانی از سنگ آهک برای خود ساخت که اکنون به نام نقش رستم خوانده می‌شود. (—>نقش رستم) به جز کتیبه مفصل و مشروح آن که گمان می‌رود کمی قبل یا بعد از مرگ داریوش (۴۸۶ق.م) نقر شده باشد، نمای آرامگاه وی که با دقت و ظرافت حجاری شده، توسط جانشینان او تقلید شده است. خشایارشا پسر و جانشین داریوش ساختمان آپادانا و کاخ اختصاصی پدرش (تََچَر) را به اتمام رسانید و علاوه بر آن بنای دروازه ملل، کاخ اختصاصی خود و حرمسرا را پی‌ریخت و طرح خزانه را تغییر داد و ساختمان کاخ صدستون یا تالار تخت را بنا نمود. خشایارشا کاخ اختصاصی خود را به موجب کتیبه‌های پلکان که منتهی به حیاط می‌شود، هَدیش نامیده است. کثرت الواح مربوط به امور اداری در بیستمین سال سلطنت خشایارشا حاکی از فعالیت‌های ساختمانی در این زمان است. کاخ صدستون (تالار تخت) مربوط به همین دوره است. برحسب نظریه اشمیت کاخ صد ستون برای نگهداری و به منظور نمایش نفایس سلطنتی ساخته شده بود. آرامگاه واقع در سمت شرق آرامگاه داریوش در نقش رستم مقبره خشایارشا شناخته شده است. (—>نقش رستم) .در کتاب آثار تاریخی ایران کامبخش فرد آمده که در کتیبه، شالوده بنای کاخ صدستون و تکمیل ساختمان به پسر خشایارشا یعنی اردشیر اول نسبت داده شده است. چهار کتیبه خزانه مربوط به فعالیت‌های ساختمانی اردشیر اول است. شاید درون دخمه‌ای که در غرب آرامگاه داریوش اول قرار دارد، اردشیر اول همراه همسر و فرزندش خشایارشای‌دوم که فقط یک ماه ونیم سلطنت کرد و به دست برادر ناتنی خود سکیدیانوس (Secydianus) در شوش کشته شد، مدفون باشد. سکیدیانوس نیز پس از شش ماه و نیم سلطنت به دست برادر ناتنی دیگر یعنی اخس (Ochus) کشته شد و اخس به نام داریوش دوم بر تخت سلطنت نشست. از فعالیت‌های ساختمانی خشایارشای دوم و سکیدیانوس طبعاً نشانه‌ای در دست نیست، اما داریوش دوم نیز که نوزده سال سلطنت کرد، جز آرامگاه خود را که ظاهراً غربی‌ترین بنای چهار آرامگاه سنگی در کوهستان نقش رستم است. (—>نقش رستم) بنای دیگری در منطقه تخت‌جمشید احداث نکرده است.

اردشیر دوم پسر داریوش دوم بیش از سایر سلاطین هخامنشی یعنی مدت چهل‌وشش سال سلطنت کرد، ولی چنان که اشمیت نیز می‌گوید با این که اسناد کتبی حاکی از احداث ساختمان‌های بزرگ در شوش و اکباتان مربوط به دوران سلطنت این پادشاه وجود دارد، تنها ساختمانی که از این پادشاه در تخت‌جمشید باقی مانده است، آرامگاه اوست و چون در نزدیک آرامگاه‌های نیاکانش جای مناسبی وجود نداشته، مقبرۀ او در دامنۀ کوه رحمت ساخته شد و این محل برای دفن اجساد پادشاهان بعد از داریوش دوم انتخاب شد. در ساخت نمای این آرامگاه نه تنها از نقوش آرامگاه داریوش پیروی کرده‌اند بلکه کتیبه‌های معروف ملل حمل‌کنندۀ اورنگ شاهی نیز عیناً نقر شده است. فعالیت‌های ساختمانی در تخت‌جمشید پس از یک وقفه طولانی در زمان اردشیر سوم ازسر گرفته شد. اردشیر تا زمانی که کاخ اختصاصی خود را در مجموعه‌ای از چندین بنای مربوط به خشایارشا ساخت، در کاخ اختصاصی داریوش اول می‌زیست و براساس کتیبه‌ای که از او در محل پلکان غربی کاخ داریوش یافته شده، مسلم گردیده که وی نمای این پلکان و تزیینات و نقوش برجسته آن را تکمیل کرده است. یکی از آرامگاه‌های بالای صفه تخت‌جمشید در جانب شمال، به اردشیر سوم تعلق دارد. از داریوش سوم نیز اثر قابل توجهی در تخت‌جمشید دیده نمی‌شود. تنها اثری که تا حدی با اطمینان می‌توان به آخرین پادشاه هخامنشی نسبت داد، آرامگاهی است که در مراحل اولیه ساختمان بوده و به صورت نیمه‌تراش در کوهی به فاصله پانصدمتری جنوب صفه واقع شده و به خوبی معلوم است که تصمیم داشتند این آرامگاه را با نمای معمول آرامگاه‌های دیگر شاهان هخامنشی به انجام برسانند، ولی توفیق نیافته‌اند. در سال‌های۱۳۱۲ و ۱۳۱۳( ۱۹۳۳م و ۱۹۳۴م ) ضمن حفریات تخت‌جمشید، در دیوار استحکامات، چندین هزار لوح گلی با متن‌هایی به خط میخی عیلامی به دست آمد. این لوح‌ها در زمان فرمانروایی داریوش بزرگ نوشته شده و تاریخ آن سیزدهمین تا بیست‌وهشتمین سال فرمانروایی داریوش یعنی از سال ۵۰۹ تا ۴۹۴ب.م را در بر می‌گیرد. این مجموعه بخش کوچکی است از بایگانی واقعی دیوان شاهی. لوح‌ها به صورت خام نگهداری می‌شد، اما وقتی اسکندر در سال ۳۳۰ق.م پس از تسخیر تخت‌جمشید مجموعۀ کاخ‌ها را به آتش کشید، در حالی که تعداد نامشخصی از لوح‌ها برای همیشه نابود شد، تصادفاً بخشی از آنها در لهیب آتشی بزرگ پخته شد و محفوظ ماند. بنابر آن چه هاید ماری کخ در کتاب از زبان داریوش خود آورده، بازخوانی این لوح‌ها علاوه بر این که یافته‌های باستان‌شناسی را در مورد چگونگی ساخت مجموعه تخت‌جمشید تکمیل کرد، نشان داد که در ساخت این مجموعۀ عظیم از کارگران و هنرمندانی استفاده شده که در مقابل کار و هنر خود، دستمزد دریافت می‌کردند و هم چنین از مرخصی، جیره‌های غذایی و نوعی تأمین اجتماعی برخوردار بودند.

پلکان‌های ورودی به تخت‌جمشید

پلکان‌های باشکوه صفه در شمال غربی بنا، ساخته خشایارشا است که امروز هم راه رسمی ورودی به صفه است و مشتمل بر یک جفت پلکان‌های قرینه است که هر پلکان ۱۱۱ پله و هر پله ۶/۹۰ متر طول، ۳۸ سانتی‌متر عرض و ۱۰ سانتی‌متر ارتفاع دارد.

پلکان‌های مزبور در عقب‌رفتگی دیوار صفه احداث شده و از کف زمین جلگه به اندازه یک پله بالاتر است. دو رشته پلکان هر کدام مشتمل بر ۶۳ پله به پاگرد میانی می‌رسد. در پاگرد، پلکان‌ها در جهت مخالف ادامه یافته و با ۴۸ پلۀ دیگر به سطح صفه می‌رسد که ارتفاع آن از سطح زمین ۷۱/۱۱ متر است. در حاشیه بیرونی پلکان‌ها، دندانه‌ها و کنگره‌های اصلی باقی مانده است. مصالح پلکان‌ها، تخته سنگ‌های تراشیده و بدون ملاط است که مانند پوسته دیوارهای صفه با بند و بست آهنی و سرب مستحکم شده‌اند. هرتسفلد این راه‌پله را بهترین پلکانی دانسته که تا به حال ساخته شده است، گروهی دلیل کم ارتفاعی پله‌ها را آن می‌دانند که اسب سواران به آسانی از آن بالا روند، اما شهبازی این امر را خلاف آداب درباری دانسته و دلیل عریض و کم‌ارتفاع بودن پله‌ها را مجالی می‌داند که عده زیادی از بزرگان هخامنشی به اتفاق و گفتگو از آن‌ها بالا روند. هرتسفلد معتقد بود که این پلکان‌ها تنها راه ورودی صفه بوده است، اما شهبازی معتقد است به جز ورودی جنوبی که بعدها مسدود شده است، در گوشه شمال غربی صفه نیز ورودی کوچکی وجود داشته و اشمیت نیز به احتمال وجود ورودی‌هایی برای خدمه و حمل و نقل لوازم مورد نیاز اشاره کرده است.

دروازه ملل

پس از بالا آمدن از پلکان‌های ورودی، به فاصله ۲۲ متری از لبۀ صفه، کاخ کوچکی است که آن را دروازۀ ملل می‌خوانند زیرا که نمایندگان همۀ قبایل تابع کشور ایران بدان وارد می‌شده، سپس به سوی کاخ‌های بار می‌رفته‌اند.

این بنا مشتمل است بر تالاری با دیوارهای خشتی ستبر، سه درگاه عظیم و چهارستون رفیع که ستونش را نگه می‌داشته‌اند. بنابر آنچه در شرح مصور تخت‌جمشید آمده، تالار ۵/۶۱۲ متر مربع وسعت دارد (هر ضلعش ۷۵/۲۴ متر است) و بامش ۱۸ متر بلندتر از سطح جلوخان پلکان‌های ورودی بوده و به عبارت دیگر، تیغه کنگره‌هایش نزدیک به ۳۳ متر از سطح دشت (در کنار دیوار صفه) بالاتر بوده است. ستون‌هایش کمی بیشتر از ۵/۱۶ متر ارتفاع داشته‌اند. در دو طرف درگاه ورودی (دروازه غربی) پیکر عظیم دو گاو نر و در دو سوی درگاه خروجی (دروازه شرقی) پیکر دو گاو بالدار با سر انسان وجود دارد. هرتسفلد حجاری‌‌های صورت انسان + بال عقاب + بدن گاو را متأثر از هنر آشور از طریق حجاری‌ها و معماری اورارتو دانسته است، ولی تعبیر آن جمع اندیشه و فکر انسانی، بلند پروازی عقاب و برکت و قوت گاو است.

اگر چه ممکن است پایه اولیه این بنا را داریوش شاه گذاشته باشد، اما براساس کتیبه‌ای که به سه زبان و سه خط فارسی باستان، عیلامی و بابلی یا آکدی از خشایارشا در بنا نقر شده است، این بنا را خشایارشا به پایان رسانده است. مضمون هر کتیبه به هر سه زبان یکسان و ترجمه آن به روایت شارپ در کتاب فرمان‌های شاهنشاهان هخامنشی چنین است: «خدای بزرگ اهورمزداست که این زمین را آفرید، که آن آسمان را آفرید، که مردم را آفرید، که خوشبختی مردمان را آفرید، که خشایارشا را شاه کرد، یکی را شاه بسیاری، یکی را سرور بسیاری. من [هستم] خشایارشا، شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه کشورهایی که مردم گوناگونی دارند، شاه این جهان فراخ و دور، پسر داریوش شاه هخامنشی. گوید خشایارشا شاه این بارگاه همه ملل (دوورثیم ویسه دهیوم) را من به توفیق اهورمزدا ساختم. بسا ساختمان‌های خوب دیگر در این پارسه (= تخت‌جمشید) کرده آمد، که من برآوردم و پدرم برپا کرد. هر آن بنایی که زیبا می‌نماید، همه را به تأیید اهورمزدا، ما ساختیم. گوید خشایارشا شاه، اهورمزدا مرا بپایاد و کشورم را و هر چه بر دست من ساخته آمد و هر چه بر دست پدرم برپا گشته، این‌ها را نیز اهورمزدا بپایاد!».

آپادانا

آپادانا یا کاخ بار داریوش و خشایارشا که اشمیت آن را «عالی‌ترین و باشکوه‌ترین و وسیع‌ترین ساختمان‌های تخت‌جمشید» خوانده، مشتمل است بر یک تالار چهارگوش مرکزی با ۳۶ ستون و سه ایوان، هر یک با ۱۲ ستون، در بخش‌های شمالی، شرقی و غربی و چهار برج در چهار گوشۀ بیرونی تالار و یک رشته اتاق نگهبانی در جنوب. برای رفتن به درون این کاخ دو پلکان دو طرفی، یکی در سمت شمال چسبیده به ایوان شمالی و یکی در سمت مشرق متصل به ایوان شرقی وجود دارد. دیوارهای این پلکان‌ها و پیش‌بست آنها مزیّن به نقوش و کتیبه‌های باشکوهی است. از ۷۲ ستونی که روزی سقف آپادانا و ایوان‌هایش را برپا می‌داشته‌اند، امروز تنها ۱۴ ستون برپاست. تالار مرکزی این کاخ مربع شکل و با ابعاد ۵/۶۰ × ۵/۶۰ متر و مساحت تالار اندکی بیش از ۳۶۰۰ متر مربع است که در هر ضلع آن شش ردیف ستون وجود داشته که سقف آن را در ارتفاعی نزدیک به ۲۰ متر نگه‌داری می‌کرده است.

سفرنامه فلاندن ـ کوست

ساخت بنای «آپادانا» در سال ۵۱۵ق.م به فرمان داریوش بزرگ آغاز شد و پس از سی سال کار، در دوران فرمانروایی «خشایارشا» پایان یافت. اهمیت این کاخ زمانی بیشتر مشخص شد که در سال ۱۳۱۳ باستان‌شناس آلمانی فریدریش کرفتر (Friedrich Krefter) چهار لوح زرین و سیمین را که از طلا و نقرۀ خالص ساخته شده بود و ابعاد آن ۳۳×۳۳ سانتی‌متر و قطر آن ۵/۱ سانتی‌متر بود، در گوشه‌های شمال شرقی و جنوب شرقی دیوار تالار مرکزی در جعبه‌های سنگی به ابعاد ۴۵×۴۵×۱۵ سانتی‌متر کشف کرد. بر روی هر یک از این لوح‌ها متنی را به سه زبان فارسی‌باستان، عیلامی و بابلی به خط میخی کنده‌اند که ترجمه آن براساس کتاب راهنمای جامع تخت‌جمشید چنین است:
«داریوش شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه کشورها، پسر ویشتاسپه، یک هخامنشی.
داریوش شاه گوید: این است کشوری که من دارم. از [جایگاه] سکاهایی که آن سوی سغدند تا برسد به حبشه، از هندوستان تا برسد به لودیه، که آن را اهورمزدا، مَهِسِت خدایان، به من بخشیده است. اهورمزدا مرا و این خاندان شاهی‌ام را بپاید».
علاوه بر تالار مرکزی، برج‌های آپادانا، ایوان شمالی، ایوان غربی، ایوان شرقی و محوطه جنوب آپادانا بخش‌های دیگری از این کاخ را تشکیل می‌دهند.
به باور شاپور شهبازی «زیباترین و با اهمیت‌ترین قسمت آپادانا و شاید همه تخت‌جمشید ایوان شرقی آن است که نقش‌های زیبایش شکوه و گیرایی بی‌مانندی دارد».
مهم‌ترین ویژگی ایوان‌های شرقی و شمالی پلکان‌های آنهاست. هر یک از این پلکان‌ها ۸۱ متر طول دارد.

پلکان شمالی پس از آتش سوزی و ویرانی تخت‌جمشید از خاک بیرون مانده بود و گرچه توجه تمامی بازدید کنندگان از تخت‌جمشید به ویژه جهانگردان اروپایی قرون اخیر را به خود جلب کرده، اما بر اثر عوامل جوی و آسیب‌های تاریخی صدمات فراوانی دیده است، اما نقش‌های پلکان شرقی تا سال ۱۳۱۲ (۱۹۳۲م) در زیر خاک مدفون و از گزند آسیب‌ها در امان بوده و هم اکنون وضعیت محافظتی خوبی دارد. نقش‌ها، قرینه تصاویر حجاری شده بر دیوار ایوان پلکان شمالی‌اند و شهبازی پس از اشمیت با پژوهش‌های خود زادگاه هر یک از نمایندگان را در کتاب شرح مصور تخت‌جمشید به شرح زیر معرفی کرده است:

۱. مادها: نُه نفرند که با نیم تنه و شلوار چرمین و چکمه آمده‌اند. رهبر گروه تیغ کوتاه مادی (اکی نکیز) به کمر آویخته و کلاه معمولی مادی ـ یعنی گرد و نمدی ـ به سر دارد. بقیه بی‌اسلحه‌اند و کلاه سه قبه‌ای بزرگی که مثل دستار و شال گردن، چانه ورخان و پشت گردن را می‌پوشاند، به سر دارند. هدایایشان عبارت است از:
سبو، کاسه، تیغ مادی با نیام و یراق، طوق و دستبند، جبه، قبا و شلوار مادی. یک حاجب «پارسی» این گروه را هدایت می‌کند.

۲. خوزی‌ها: شش نفرند که با قبا و دامن چیندار و نیم‌چکمه بند شدۀ شش سوراخی آمده‌اند و به جای کلاه، موی‌بند مشهور به میترا بر سر دارند که به پشت سر گره می‌خورد و کاملاً بی‌اسلحه‌اند. هدایایشان عبارت است از: یک جفت کمان تزیینی با دو سری که مانند کلۀ اردک درست شده؛ یک جفت خنجر «پارسی» که قبضۀ دندانه‌دار و دستۀ دم چلچله‌ای دارند و در نیامند، یک ماده شیر و دو توله شیر. ماده شیر با حالتی نگران و خشمناک سر بر گردانده، توله‌هایش را که دو شیربان به زور گرفته و می‌آورند، می‌نگرد. حاجبی در جامۀ مادی و با تیغ و کمر، این گروه را هدایت می‌کند.

۳. ارمنی‌ها: سه نفرند که جامۀ مادی دارند، اما باشلقشان را نبسته، یعنی طوری پوشیده‌اند که دنباله‌هایش از روی موی سر به پایین می‌افتد و چانه و رخسار را پنهان نمی‌سازد. هدایایشان اسبی است با یال و یراق آراسته و دم‌گره خورده و سبویی با دستۀ عقاب‌وار و بسیار آراسته که دستۀ مقدم آن با نوعی آبریز مجهز شده است. یک حاجب در جامۀ «پارسی» این‌ها را هدایت می‌کند.

۴. هراتیان: چهار نفرند که جبۀ و شلوار چسبان مادی دارند و چکمۀ بلند به پا کرده‌اند و سر و گردن و چانه‌ و رخسار را با شالی بزرگ و چند لایه‌ای پیچیده‌اند. رهبر گروه، ردای مادی هم به تن دارد و این مبیّن مقام بلندش می‌باشد. هدایای این‌ها مشتمل است بر ظروف دهان گشاد جام مانند، شتر دو کوهانه و پوست جانوری وحشی (شاید پلنگ سیاه). حاجبی در جامۀ پارسی این گروه را هدایت می‌کند.

۵. بابلیان: شش نفرند. کلاه زنگوله‌ای شکل بلند منگوله‌ای به سر دارند و قبایی عباوار و گشاد و کفشی تخت پوشیده‌اند. هدایایشان عبارت است از: پیاله‌های آراسته، عبا و یا ردای بافتۀ چین‌داری که حاشیۀ تورمانند و گلدوزی شده‌اش به خوبی نمایان است و گاوکوهان‌دار. رهبر گروه دست را بالا آورده، حالت سخن گفتن گرفته است. حاجبی در جامۀ مادی این دسته را هدایت می‌کند.

۶. لودیه‌ای‌ها: شش نفرند و جبۀ ظریف چین خورده‌ای از پارچۀ نازک و چسبان به تن دارند و شالی به طور مایل بر آن بسته‌اند، ساق پایشان لخت است و نیم چکمۀ نوک برگشته به پا کرده‌اند. چهار نفر اول دستاری چون مخروط کند نوکی به سر دارند، ولی دو نفر دیگر سر برهنه‌اند. همۀ آنها یک حلقۀ منفرد از موی سر را از پشت گوش تا به گردن آویخته‌اند. هدایای این گروه عبارتند از: گلدان‌های بسیار آراسته با شیارهای عمودی و دسته‌هایی به شکل گاو بالدار، کاسه‌های ساده، بازوبندهای بسیار شاهانه که دو سرشان همچون شیر دال درست شده و گردونه‌ای سواری که دو نریان کوچک اندام و با زمام و دم آراسته، آن را می‌کشند. میخ محور چرخ این گردونه را هم مانند گردونۀ شاهی، به صورت آدمکی دست به سینه ایستاده، درست کرده‌اند. حاجبی در جامۀ پارسی این گروه را هدایت می‌کند.

۷. رخجی‌های افغانستان: چهار نفرند و جبه و شلوار مادی و شال چند لایه‌ای دارند که سر و گردن و رخسار و چانه را می‌پوشاند. چکمۀ بلند به پا کرده‌اند و شلوار را در آن فرو برده‌اند. هدایایشان کاسۀ جام مانند، شتر دو کوهانۀ زنگوله‌دار و پوست جانوری وحشی می‌باشد. حاجبی در جامۀ مادی هدایتشان می‌کند.

۸. آشوریان بین‌النهرین: هفت نفرند که جبۀ بلندی از جنس پارچۀ کلفت (پشمین) ولی با آستین کوتاه پوشیده‌اند و شال نازکی به کمر بسته، نیم چکمه‌ای که درجلو بندی چون پروانه خورده است، به پا کرده‌اند و دستاری چند رشته‌ای به سر می‌پیچیده‌اند. رهبر گروه دست خود را به علامت احترام و یا سخن گفتن بالا آورده و دنبال سر حاجبی که در جامۀ پارسی است، گام برمی‌دارد. هدایای این دسته عبارت ‌است از: کاسه‌های بزرگ پیاله مانند، پوست برۀ کوچک، جبه عبا مانند و قوچ‌های زیبای پروار.

۹. کاپادوکیه‌ای‌ها: پنج نفرند که جامۀ مادی پوشیده‌اند و کلاهشان باشلق قبه‌دار است. روی نیم تنه ردایی بر دوش افکنده‌اند که توسط یک سوزن قفلی شبیه بازو و دستی خم شده، در جلو سینه بسته گشته است. پیشکش‌های اینان نریانی درشت اندام با یال و دم گره خورده، جبۀ مادی و شلواری که پای پوش (جوراب) آن سر خود است، می‌باشد. حاجبی در جامۀ مادی این گروه را هدایت می‌کند.

۱۰. مصریان: قسمت اعظم این نقش از میان رفته، پیداست که این گروه شش نفر بوده‌اند و با جبۀ بلند قبامانندی که تا قوزک پا می‌رسیده و حاشیۀ پایینی‌اش راه راه و ریشه‌دار بوده، ولی بی‌کفش آمده‌اند. نفر چهارم شال‌گردنی (از کرباس) و نفر پنجم ورزاوی نیرومند، هدیه می‌کنند. حاجبی در جامۀ پارسی این گروه را پیش می‌برد.

۱۱. سکاییان تیزخود: شش نفرند و کلاه بلند و نوک تیز و محاسن صاف دارند. جامۀ آنان درست مانند جامۀ مادهاست. به علاوه، این گروه، اسلحه هم دارند: همه تیغ کوتاه مادی به کمر آویخته‌اند و رهبر گروه کمان‌دان بزرگ ایرانی بر پهلو دارد. پیشکش‌های این گروه عبارت است از: نریانی درشت اندام، با دم و یال آراسته و یراق کامل، دستبندهایی با سر حیوانات، جبه‌های مادی، شلوار مادی جوراب‌دار. حاجبی در جامۀ مادی این گروه را هدایت می‌کند.

۱۲. ایونیه‌ای‌ها: از تعداد زیاد افراد این هیأت پیداست که اهمیت فراوان داشته. اینان جبه‌ای (کتانی یا پشمین) که میان ساق پا می‌رسد و عبایی پهن از پارچۀ نازک و مزیّن به منگوله‌هایی کوچک، دارند و نیم چکمه‌ای نوک برگشته به پا کرده‌اند. پیشکش‌های این افراد عبارت است از: کاسه‌های جام مانند و پیاله‌وار، قواره تاشدۀ پارچه (از پشم)، عبای تاشدۀ آراسته و کلاف‌های کروی پشم تابیده و رشته که احتمالاً با رنگی کمیاب و پرارزش رنگین شده بود. حاجبی در جامۀ پارسی این گروه را هدایت می‌کند.

۱۳. بلخیان: چهار نفرند. مقام والایشان از گوشوار و محاسن صاف و نسبتاً بلندشان پیداست. قبای کمردار مادی و شلوار سواری با پای‌پوش سر خود و دستمالی زلف پوش و دنباله‌دار، پوشیده‌اند. هدایای‌شان کاسه‌های بهادار و شتر دو کوهانۀ زنگوله‌دار می‌باشد. حاجبی در جامۀ مادی هدایتشان می‌کند.

۱۴. گنداریان درّه کابل : شش نفرند که قبای نازک با آستین نیم بلند و لنگ کوتاه و ردای بلند و مستطیل شکل و منگوله‌دار پوشیده‌اند و به جای کلاه، رشته‌ای پارچه‌ای به سر بسته‌اند. هدایای‌شان عبارت است از: گاو نر کوهان‌دار، سپر بزرگ و گرد و نیزه. حاجبی در جامۀ پارسی هدایتشان می‌کند .

۱۵. پارثوی‌ها (خراسانیان کهن): چهار نفرند با موی بند دیهیم‌وار، قبای کمردار مادی، شلوار گشاد و چین افقی‌دار که با بند بر ساق پا بسته شده و نیم چکمه. محاسن آنان صاف و ریششان نسبتاً بلند است. هدایایشان مشتمل است بر کاسه‌های جام مانند با شیارهای افقی، پیاله‌های آراسته به خطوط افقی و با لبۀ مزیّن به گلبرگ‌های عمودی و یک شتر دوکوهانۀ زنگوله‌دار. حاجبی در جامۀ مادی آنان را هدایت می‌کند.

۱۶. اَسَه˚ گرتیان (ساگارتیان کنارۀ ماد): پنج نفرند که درست مانند مادهای گروه یکم جامه پوشیده‌اند و هدیه‌شان هم شبیه هدیۀ مادهاست، از این روی باید از قوم مادی (مثل ساگارتیان مادی) باشند. رهبر گروه کلاه‌ گرد دارد و نفرات دوم و چهارم گروه باشلق بسته و نفر سوم و پنجم باشلق نبسته دارند. هدایای آنان جبۀ مادی، شلوار و اسب یال و دم آراسته است؛ حاجبی در جامۀ پارسی هدایتشان می‌کند.

۱۷. سکاهای هوم پرست: پنج نفرند که کلاه کمی نوک‌ تیز و باشلق‌وار، قبای جبه مانند و اریب بریده شده و شلوار گشادی که پایینش را بسته‌اند، پوشیده‌اند. کفش ساده، محاسن صاف و ریش نسبتاً بلند دارند. همه با اسلحه آمده‌اند و کمان‌دان بزرگ ایرانی بر ران آویخته‌اند. این خصوصیات نمایندۀ مقام والای آنان می‌باشد. هدایایشان عبارت است از اکی‌نکیز (تیغ مادی) با نیام و یراق، بازوبند، تبرزین جنگی و اسب سواری. نریان این‌ها دم کشیدۀ گره نخورده دارد. یک حاجب در لباس مادی آنان را هدایت می‌کند.

۱۸. هندوان: پنج نفرند. رهبر گروه عبایی نازک به تن و صندل به پا دارد؛ بقیه فقط لنگی به کمر آویخته‌اند. محاسن‌شان صاف است و سربند پهنی پوشیده‌اند که هر دو انتهایش را پشت سر گره زده‌اند. هدایای‌شان عبارت است از: کیسه‌هایی که حاوی ادویۀ گرانبها و یا خاک زر می‌باشد و توسط ترازویی که یکی از هندوان بر دوش گرفته، آورده می‌شود، گور خر و یا قاطر و تبر دو دمۀ جنگی. حاجبی در جامۀ پارسی آنان را هدایت می‌کند.

۱۹. سکاهای اروپایی (تراکیه‌ای): از این گروه به بعد، افراد را در جای تنگی در شیب پلکان حجاری کرده‌اند و به همین دلیل ناچار شده‌اند از تفضیل هیأت‌ها بکاهند. این گروه چهار نفرند. کلاه نوک تیز و باشلق‌دار دارند و جبه‌ای بلند و بی‌کمر و نیم چکمه‌ای نوک تخت پوشیده‌اند. هدایایشان عبارت است از: سپرنئین و گرد، نیزه و نریانی کشیده اندام که دُمش گره نخورده مانده است. حاجبی در لباس مادی آنان را هدایت می‌کند.

۲۰. تازیان ناحیۀ اردن و فلسطین: سه نفرند که با قبای پیراهن مانند و عبای نازک منگوله‌دار و محاسن صاف و کفش صندل، آمده‌اند. هدایایشان عبایی تا کرده، با حاشیۀ قلابدوزی و چهار گوشۀ منگوله‌دار و یک شتر جمازه، با یک دست لجام کامل می‌باشد. حاجبی در جامۀ پارسی هدایتشان می‌کند.

۲۱. زرنگیان (سیستانیان باستانی)؟: این گروه چهار نفرند. جبۀ کمردار بلند آستین مادی و بر روی آن شالی از پارچۀ نازک دارند؛ به جای کلاه، موی‌بندی صاف و دیهیم‌وار به سر گذارده‌اند و شلوار مادی پوشیده‌اند. هدایای‌شان سپر گرد حاشیه‌دار، نیزه و گاونر پیچیده شاخی می‌باشد. حاجبی در جامۀ مادی هدایتشان می‌کند.

۲۲. لیبی‌ها: سه نفرند که قبا و روی آن عبایی با حاشیۀ مضرس پوشیده‌اند، اما سر و پایشان تهی است. هدایا‌یشان نیزه، غزال آفریقایی و گردونه‌ای دو اسبی می‌باشد. یک حاجب در جامۀ پارسی آنان را هدایت می‌کند.

۲۳. حبشیان: سه نفرند که به صورت زنگیان کوتاه اندام و پیچیده موی و پهن بینی مجسم شده‌اند. دامنی جلو باز و شال پوشیده‌اند. رهبر گروه برهنه پای و دو نفر دیگر با صندل آمده‌اند. هدایایشان عبارت است از: یک قوطی در بسته که احتمالاً محتوی عطریات و یا روغن خوشبوی بوده، دندان فیل (عاج) و یک نوع زرافّه. حاجبی در جامۀ مادی آنان را رهبری می‌کند.

در زیر نقوش گروه‌های ۱۹، ۲۰، ۲۱، و ۲۲ و بر روی مثلث ناشی از شیب پلکان، نقش شیرگاوشکن و درختان نخل تکرار شده است. نقش شیرگاوشکن که در آن شیری بر پشت گاو پریده و در حال دریدن اوست، چندین بار در نقوش تخت‌جمشید تکرار شده است.

پژوهشگران در تفسیر این صحنه نظریه‌های گوناگون ارایه داده‌اند که یکی از آنها با مراسم نوروز یا «جشن ملی و شاهانه» که از ایام باستان تا دوران اخیر مرسوم بوده، سازگارتر است. براین اساس، شیر یکی از صورت‌های فلکی (برج اسد) و نشانه و نماد خورشید و همچنین نماد تابستان بوده است. گاو نیز یکی دیگر از صورت‌های فلکی (برج ثور) و نماد و نشانۀ زمستان بوده است. در این صورت پیروزی شیر بر گاو حاکی از رسیدن خورشید به منزل گاو است و منظور از آن فرا رسیدن نوروز و سپری شدن زمستان بوده است. این تفسیر با سایر نقوش پلکان ایوان شرقی که بار یافتن نمایندگان ملل در آن نشان داده شده، سازگار است، زیرا در گذشته به هنگام جشن ملی، نمایندگان ملل و اقوام تابع شاهنشاهی هخامنشی و احتمالاً سفیرانی از سایر ملل و کشورها برای عرض تبریک سال نو در طی مراسمی خاص در مجلس بار عام شرکت می‌کردند.

در دست راست همین نقش سنگ نبشته‌ای از خشایارشا به خط و زبان فارسی باستان قرار دارد که براساس فرمان‌های شاهنشان هخامنشی برگردان فارسی آن چنین است:

«خدای بزرگ اهورمزدا [است] که این جهان را آفرید، که آن آسمان را آفرید، که مردم را آفرید، که خوشبختی مردمان را آفرید، که خشایارشا را شاه کرد، یکی را شاه بسیاری، یکی را فرمانروای بسیاری، منم خشایارشا شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه کشورهایی که همه گونه مردم دارد، شاه این جهان دو رو فراخ، پسر داریوش شاه، یک هخامنشی. گوید خشایارشا شاه بزرگ: هر آن چه این جا بر دست من درست شد و هر آن چه جای دیگر بر دست من انجام پذیرفت، همه این‌ها را من به تأیید اهورمزدا ساختم. چنان باد که اهورمزدا و ایزدان دیگر مرا بپایند و کشورم را و هر آن چه بر دست من ساخته آمد».

ادامه در بخش دوم