این بنا که محل زندگی و تدریس شیخ یوسف بن یعقوب سروستانی بوده، در نزدیکی میدان اصلی سروستان و در محله شیخ یوسف واقع شده است. این بقعه شامل دو چهارطاقی و چندین ستون سنگی و رومیهایی از سنگ تراش است. معماری این بنا مانند معماری بناهای ساسانی است و شیوه سنگتراشیآن همانند خدایخانه مسجد جامع عتیق شیراز است.
در وسط چهارطاق اصلی، سنگ قبری مربوط به شیخ یوسف قرار دارد که بر روی آن نگاشته شده است: «توفی الشیخ یوسف بن یعقوب السروستانی سنهاثنین و ثمانین بعد ستمائه» و در پایان نیز تاریخ ۶۸۰ هجری قمری ذکر شده است. سنگ قبر دیگری متصل به بقعه شیخ است که بر روی آن نام محمد بن حسن علی البیضاوی مورخ ۱۱ رمضان ۷۱۰ هجری نگاشته شده است. سر در این عمارت با نگارش چند آیه از قرآن به خط ثلث بر روی کاشیکاریهای معرق، مزیّن شده است. این بنا دارای دو گنبد است که گنبد اصلی آن دارای دوازده ستون است که از سنگهای طبیعی خوش تراش بنا شده است و دوازده ستون آن نیز از سنگهای یکپارچه ساخته شده است. قطر این گنبد ۶ متر است و یک بار مرمت شده اما بخشهای پایینی و دوازده ستون آن هم چنان دست نخورده باقی مانده است. گنبد دیگر این بنا که گنبدی کوچک است، از سنگهای لاشه و آجر ساخته شده است. در ضلع شمالی گنبد دوازده ستون، دیواری قدیمی وجود داشته که هم اینک دیوارهایی در دو طرف آن احداث شده است. در این بنا، دو در ورودی به محل قبور وجود دارد. سردر ضلع شرقی از سنگ تراشیده است و دارای طاقی مقرنسکاری است. سر در جنوبی نیز که بر محور اصلی ساختمان بنا شده و متعلق به سال ۷۱۴ه..ق است، از سنگ تراشیده ساخته شده است. در ضلع شمالی بنا نیز بقایایی از پلکان مارپیچ وجود دارد. در کنار این بنا مسجد شیخ یوسف ساخته شده است.
این آرامگاه در فاصله سالهای ۱۳۳۶ تا ۱۳۳۹ مورد مرمت قرار گرفته و در تاریخ ۲۱/۸/۱۳۱۷ با شماره ۳۱۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
منابع: اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۸۸ / دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، بناهای آرامگاهی، ویرایش محمدمهدی عقابی، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۶، ۴۹۹/ دایرهالمعارف فارسی، غلامحسین مصاحب، انتشارات فرانکلین، ۱۳۴۵، ج ۲، ص ۱۵۲۴ / شیراز شهر جاویدان، علی سامی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۶۳، ص ۵۶۳ / شیراز و فارس، اداره سیر و سیاحت و اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس، شیراز، ۱۳۷۱، ص ۴۳ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۳۶۵ / فرهنگ مردم سروستان، صادق همایونی، شرکت به نشر، انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۷۱، ص ۱۴۰ / معماری اسلامی ایران در دوره ایلخانان، دونالد ن. ویلبر، ترجمه عبداللّه فریار، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ص ۱۲۸.
کوروش کمالی سروستانی
