باغ نظر که به نامهای عمارت کلاه فرنگی، باغ موزه، باغ حکومتی، باغ شاهزاده و مقبره کریمخان نیز مشهور است، در شیراز، خیابان کریمخان زند نزدیک به میدان شهدا و روبهروی ارگ کریمخانی قرار دارد. اگرچه این باغ قبل از دوران زندیه نیز وجود داشته، اما ساماندهی، حصارکشی، درختکاری، خیابانکشی و احداث بنای مختلف آن به دستور و در زمان کریمخان زند صورت گرفته و به همین دلیل او را بانی این باغ میدانند. آبادانی و رونق این باغ در دوران زندیه به گونهای بود که ارگ و دیوانخانه کریمخان زند و عمارت هشت ضلعی کلاه فرنگی در محوطه همین باغ ساخته شده و این باغ محل برگزاری آیینهای رسمی و مقر حکومت حکام وقت و مملو از درختان سرو و کاج و نارنج بوده است. باغ نظر در اوایل دوره قاجاریه نیز یکی از بهترین باغهای شیراز بوده است. در آن زمان حسینعلی میرزا فرمانفرما، فرزند فتحعلی شاه قاجار در دوران حکومت سی ساله خود بر فارس ساختمانهایی به نام «آیینه» و «خورشید» در گوشه شمال غربی باغ ساخت. این کاخ که از چند تالار و اتاق آیینهکاری و ازارههای سنگی حجاری شده تشکیل شده بود.
در سال ۱۳۱۳به دلیل احداث خیابان کریمخان زند بخشی از جبهه شمالی آن از بین رفت. بخشهایی نیز برای ساخت اداره آموزش و پرورش، کتابخانه ملی شیراز (شهید آیتاللّه دستغیب)، هنرستان نمازی و خیابان طالقانی تخریب گردید. دو عمارت فوق نیز تخریب شدند و فقط عمارت کلاهفرنگی باقی ماند. عمارت کلاه فرنگی حدود ۵/۱ متر از سطح زمین بالاتر است و نمای خارجی آن با اسپرها، لچکیها و طاقنماها و چند کتیبه مزیّن شده است. کاشیکاریهای بیرون عمارت شامل مناظری چون شکارگاه و مجالس بزم و گل و بته و تخت سلیمان میباشد و چهار حوض در چهار جهت آن ساخته شده که حوض شمالی ویران گردیده است. در گذشته سیستم آبرسانی این حوضها در ارتباط با قنات رکن آباد بوده است. طرح داخلی بنا (که به موزه پارس موسوم است) هشت ضلعی نامنظمی است که چهار ضلع آن ده متر و چهار ضلع دیگرش پنج متر است و ارتفاعی در حدود دوازده متر دارد. در چهار گوشه این عمارت، چهار شاهنشین و چهار گوشواره دیده میشود که سقف و شاهنشینها مقرنسکاری شدهاند. بر روی دیوارها و طاقچههای عمارت چند مجلس نقاشی اثر آقا صادق نقاش ترسیم شده است. در این نقاشیها، صحنههایی از جنگ نادرشاه افشار با محمد شاه هندی، داستان شیخ صنعان و دختر ترسا، داستان رعنا و زیبا (یوسف و زلیخا) و صحنهای از یک مکتب خانه دیده میشود. بر روی یک تابلو بزرگ دیگر که روی پارچه کشیده شده نیز عکس کریمخان، در حالی که مشغول قلیان کشیدن است و شیخ علیخان، وزیر و منشی او با چند نفر از درباریان دیده میشود. در زیر تابلو نوشته شده: «عمل کمترین جعفر». در وسط عمارت نیز یک حوض هشت گوش از جنس سنگ مرمر یکپارچه ساخته شده است. دیواره داخلی بنا و اتاقها از سنگهای مرمر خوش رنگ ساخته شده و بدنه و سقف به نقاشیهای سبک زندیه مزیّن و منقوش است. جسد کریمخان زند، پس از درگذشت وی، در این تالار به خاک سپرده شد، ولی در سال ۱۲۰۶ه..ق به فرمان آقا محمدخان قاجار به تهران منتقل شد. عمارت کلاه فرنگی در سال ۱۳۱۶ به موزه پارس تبدیل شد که اشیاء گوناگونی از دوران قبل و بعد از اسلام در آن دیده میشود. با ارزشترین آثار این موزه قرآن خطی مشهور به قرآن هفده من، نقاشیهای آقا صادق نقاش و لطفعلی خان صورتگر و شمشیر کریمخان زند است. در زمان کریمخان زند، در چهار طرف این عمارت، چهار حوضی ساخته شده که دو تای آن بسیار بزرگ بوده است. در سال ۱۳۱۳ که خیابان زند امتداد یافت، حوض سمت شمالی باغ را خراب کرده و سنگهای آن را به باغ آرامگاه حافظ انتقال دادند. با این سنگها، دو حوض در صحن جنوبی و دو حوض در صحن شمالی آرامگاه حافظ ساخته شده است. هم اینک یک حوض بزرگ و دو حوض کوچک در سه طرف عمارت کلاه فرنگی وجود دارد. لبههای این حوضها از سنگهای بزرگ یکپارچه است و در وسط آنها فوارههای سنگی ساخته شده است. پیش از این منبع آبی در پشت کتابخانه ملی (شهید آیتالله دستغیب) قرار داشته که در سال ۱۳۲۹ در جنوب باغ احداث شده و آب این فوارهها را تأمین میکرده است. در مدخل ورودی اصلی باغ، سنگاب بزرگ یکپارچه و زیبایی بر روی پایهای که گلهای برجسته آن را در برگرفته، قرار دارد. این سنگاب متعلق به مسجد جامع عتیق شیراز بوده که پس از تأسیس موزه پارس به آن جا منتقل شده است. از این باغ کهن و وسیع امروز تنها بخش کوچکی باقیمانده است که مساحت فعلی آن ۷۷۰۰ متر مربع و مساحت زیربنای آن ۵۸۴ متر مربع است. باغ نظر یا موزه پارس در تاریخ ۱۵ آذر ۱۳۱۴ با شماره ۲۴۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۵۰۶ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۵۸ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علینقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۱۴۷ / پژوهشی در شناخت باغهای ایران و باغهای تاریخی شیراز، علیرضا آریانپور، فرهنگسرا، تهران، ۱۳۶۵، ص ۲۹۵ / تاریخ بافت قدیمی شیراز، کرامتاللّه افسر، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۳، ص ۱۸۴ / تذکره دلگشا، حاج علیاکبر نواب شیرازی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۷۱، ص ۸۲ / دایرهالمعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، بناهای آرامگاهی، ویرایش محمدمهدی عقابی، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۶، ص ۹۵ / دایره المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، کامران فانی، بهاءالدین خرمشاهی، بنیاد اسلامی طاهر، تهران، ۱۳۶۶، ج ۱، ص ۴۷ / شیراز در گذشته و حال، حسن امداد، اتحادیه مطبوعاتی فارس، ص ۲۰۴ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۱، ص ۷۶۶، حاشیه ۷ / لغتنامه دهخدا، علیاکبر دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۲، ج ۳، ص ۳۶۳۱ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۲۳۹.
کوروش کمالی سروستانی