باغ عفیفآباد که آن را باغ گلشن نیز مینامند، در جنوب خیابان قصردشت و در انتهای خیابان عفیفآباد واقع شده است. این باغ یکی از قدیمیترین و زیباترین باغهای شیراز است. طول باغ بیش از پانصد متر و عرض آن دویست و پنجاه متر و مساحت آن بیش از ۱۲۷ هزار متر مربع است. این باغ در دوره صفویه از جمله باغهای آباد شیراز بوده و به باغ گلشن شهرت داشته و محل استراحتگاه پادشاهان و حاکمان دوران صفویه بوده است.
سازنده عمارت فعلی باغ با ۱۷۰۰ متر زیربنا، میرزا علی محمدخان قوامالملک دوم است که در سال ۱۲۸۴ه..ق آن را احداث نمود و قنات «لیمک» را که در ۱۵ کیلومتری باغ و در محل قصر قمشه وجود داشت، برای مشروب نمودن باغ خریداری کرد. این باغ سرانجام به یکی از وارثین قوام به نام «عفیفه» رسید و بدین نام نیز شهرت یافت. درِ ورودی باغ در شمال آن قرار دارد. سردر باغ چهار ستون ساده است که دو به دو در دو سوی آن و بر فراز ازاره آن قرار گرفته است. در پیشانی درِ ورودی، نقش دو شیر که گویی را در میان پنجههای خود گرفتهاند، دیده میشود. پس از گذر از در، دهلیزی وجود دارد که سقف آن را از چوب ساختهاند و با شکلهای منظم هندسی مرتب کردهاند. در دیگر سوی در و پیشانی دهلیز، مجلس تاجگذاری پادشاه ساسانی وجود دارد که بر قالب نیم دایرهای به وسیله کاشیهای رنگارنگ قرار دارد. پس از گذر از دالان کوتاهی به محوطه وسیعی میرسیم که عمارت اصلی در آن قسمت است. ساختمان در وسط باغ قرار گرفته و از بنای دو طبقه تشکیل شده و نمای اصلی آن رو به مشرق است.
طبقه اول محوطه وسیعی است که آبنمای زیبایی در آن ساخته شده و سمت شرقی آن با پنجرههای مشبک و رنگینی پوشیده شده است. در فواصل میان پنجرهها سنگهای گندمک نصب شده که روی آنها نقوشی از گل و بته حجاری شده است. طبقه دوم که در واقع طبقه همکف ساختمان است، تالار مجللی است که اطراف آن را ایوان فرا گرفته است. در پیشانی عمارت صحنهای از تاجگذاری یکی از پادشاهان ساسانی با کاشی تصویر شده است که موبدی تاج سلطنتی را به وی هدیه میدهد. در جلو ایوان بزرگ عمارت نیز چهار ستون بلند ساخته شده است. سقف ایوان با قطعات چوبی ۴ و ۶ گوش پوشیده شده است و روی آنها با رنگ و روغن نقاشی شده است. سر ستونهای ایوان گچبری شدهاند و در بالای آنها به تقلید از نقوش تختجمشید گچبری شده است. دیوار اتاقهای تالار اصلی نیز همگی گچبری و مقرنسکاری شده و با نقشهای گل و بته و صحنه شکار و مجالس بزم و رزم مزیّن شدهاند. در دو طبقه ساختمان حدود ۳۰ اتاق و تالار وجود دارد. تمامی اتاقها دارای سقف و درهای چوبی تزیین شده هستند. در شمال و جنوب تالار دو بخاری از سنگ مرمر تراشیده و نصب شده است. نمای شرقی عمارت شامل ایوان بزرگی است که در تمام طول بنا امتداد دارد. این نما از بیرون به وسیله ستونهای آجری و گچی از هم جدا شدهاند. نمای غربی عمارت نسبت به قرینه آن در مشرق بسیار ساده است. ایوان جنوبی نیز از نظر تزیینات بنا، تقریباً همانند ایوان شمالی است، جز این که دو رشته پلکان شرقی ـ غربی حیاط را به طبقه دوم متصل میکند. در جلو عمارت، حوض وسیعی دیده میشود که خیابان اصلی از جلو حوض شروع میشود. تمام خیابانهای باغ، پر از درختان سرو و کاج و چنار است و باغچهها دارای آبنما هستند. در بخش غربی ورودی باغ و پشت دیوار اصلی، حمام باغ قرار دارد که از نمونههای حمامهای قدیمی شیراز است که هماکنون در کنار این حمام قهوهخانه سنتی قرار دارد. دیوارههای قهوهخانه بتونی از آجر ساخته شده و چند نقش از داستانهای شاهنامه فردوسی به صورت کاشیکاری بر دیوارهای حجرههای آن کار شده است.
باغ عفیف آباد در سال ۱۳۴۱ توسط ارتش خریداری شد و مورد مرمت قرار گرفت و از سال ۱۳۷۰ تاکنون به عنوان موزه نظامی تحت اختیار سازمان عقیدتی و سیاسی ارتش جمهوری اسلامی ایران است. این موزه از دو بخش اصلی به عنوان موزه اسلحه و موزه عبرت تشکیل شده است که در بخش اول سلاحهای مختلف و متعلق به افراد صاحبنام به نمایش گذاشته شده است و در بخش دوم وسایل مورد استفاده خاندان پهلوی در زمان اقامت در شیراز به نمایش در آمده است. در بخشی از محوطه باغ نیز مهمانسرا، رستوران و محل ورزشهای مختلف وجود دارد.این باغ که معماری آن آمیزهای از ویژگیهای معماری دوران هخامنشی، ساسانی، زندیه و قاجاریه است، در تاریخ ۱۰/۳/۱۳۵۱ با شماره ۹۱۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۵۱۹ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۷۶ / بزرگان شیراز، رحمتاللّه مهراز، انتشارات انجمن آثار ملی، شیراز، ۱۳۴۸، ص ۴۶۷ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علینقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص۲۵۷ / پژوهشی در شناخت باغهای ایران و باغهای تاریخی شیراز، علیرضا آریانپور، فرهنگسرا، تهران، ۱۳۶۵، ص ۲۸۲ / تاریخ بافت قدیمی شیراز، کرامتاللّه افسر، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۳، ص ۱۲۴ / تذکره دلگشا، حاج علیاکبر نواب شیرازی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۷۱، ص۳۲۲ / جغرافیای کامل ایران، عبدالرضا فرجی، دبیران گروههای آموزشی جغرافیای استانها، شرکت چاپ و نشر ایران، تهران، ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۸۵۵ / دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حدادعادل، بنیاد دایره المعارف اسلامی، تهران، ۱۳۷۵، ج ۱، ص ۵۹۸ / فارس، جهانگردی و توسعه، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، بنیاد فارسشناسی، ۱۳۷۲، ص ۷۲ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۲۳۵ / لغتنامه دهخدا، علیاکبر دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۲، ج ۳، ص ۳۶۲۷ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۳۹ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۲۳۹.
کوروش کمالی سروستانی
