ارگ کریمخانی قصر سلطنتی و اندرونی کریمخان زند (م. ۱۱۹۳) بوده که اینک در خیابان کریم خان زند در حوالی میدان شهدا (شهرداری) قرار گرفته است. این ارگ در سال ۱۱۸۰ه..ق به دستور کریمخان زند ساخته شد.
کریمخان زند برای ساختن قصر خود ماهرترین سنگتراشان، معماران و هنرمندان آن عصر را به شیراز دعوت کرد و بهترین نوع مصالح را از شهرها و کشورهای مختلف خریداری نمود و در اختیار کارگران قرار داد چنان که در مدت زمان کوتاهی بنای ارگ ساخته شد. میدان کریمخانی به عنوان تأسیسات و ارسن شهری شامل سه بخش میشد:
۱.بخشسیاسیکهشاملعمارتکلاهفرنگیو دیوانخانه بود.
۲. بخش اقتصادی که شامل بازار وکیل بود.
۳. بخش نظامی که شامل میدان مشق بود.
در این میدان، ارگ به عنوان خانه پادشاه و هسته اصلی میدان عمل میکرد. این ارگ در زمینی به مساحت ۱۲۸۰۰ متر مربع با زیربنای ۴۰۰۰ متر مربع ساخته شد و اطراف آن را خندقی به ژرفای ۴ متر در برگرفت.
در ساختن ارگ، معماری نظامی و معماری مسکونی هر دو با هم کار رفته است چرا که ارگ خانه پادشاه بوده و باید از ضریب امنیتی بالایی برخوردار باشد. بنابراین دیواره بیرونی که همانند دیوارهای یک قلعه نظامی است، بسیار مرتفع است. دیواره بنا در پایین ۳ متر ضخامت دارد و به صورت مخروط ناقص بالا رفته است. ضخامت آن در بالا به ۸/۲ متر میرسد. در قسمت بالا دیوار جان پناهی وجود دارد که محل استقرار سربازان بوده است. تیرکشهایی نیز در این دیوار تعبیه شده که برخی کوچک هستند و حالت مورب دارند. این تیرکشها محل قرار دادن تفنگ و اسلحه بوده و برخی سوراخهای بزرگتری که برای راندن دشمن بوده است. هشتی ورودی آن فضای بزرگی است که یک در به بارهبند (اصطبل) داشته که در حال حاضر مکان فروش بلیط است و در مقابل دری دارد که به پشت بام میرفته. هم چنین در داخل هشتی چند طاقنما برای نشستن وجود دارد. هشتی ارگ نسبت به هشتی دیگر خانهها تزیینات کمتری دارد. در قسمت بارهبند اتاقهایی مخصوص سر مهتر وجود داشته که هم اینک ویران شده است. این مکان در زمان پهلوی به عنوان زندان زنان مورد استفاده قرار میگرفت و در وسط آن ساختمانی احداث شده بود که به هنگام مرمت ویران شد. چهار حیاط خلوت در پای چهار برج وجود دارد که حالت خدمات ی دارند، به جز یکی از آنها که به هشتی راه مییابد و در واقع بارهبند بوده است. این اتاق که حوض، اتاق و دستشویی داشته، مخصوص خدمه بوده است.
برجها دارای سه طبقهاند که راه ارتباطی آنها از درون همین حیاط خلوتهاست. از داخل حیاط پلکانی به طبقه دوم میرود و از آن جا به وسیله یک رشته پلکان به طبقه سوم مرتبط میشود یعنی از طبقه اول به طبقه دوم راهی وجود ندارد. درِ حمام داخل ارگ نیز درون یکی از همین حیاط خلوتها بوده که بعداً درِ دیگری از داخل خود حیاط ارگ به حمام گشوده شده است. این حمام مانند سایر حمامها دارای سر بینه و گرمخانه است. سربینه آن نیز شامل یک رختکن و یک حوض چند ضلعی در وسط میباشد که به وسیله آهکبری تزیین شده است. از آن جا نیز وارد برزخ دوم شده که یک راه به واجبی خانه و یک راه به تخت گرمخانه حمام دارد. در درون گرمخانه، نیز خزینه وجود دارد. در زیر خزینه آب گرم، تون حمام قرار گرفته است. هم اینک این حمام به چایخانه و موزه تبدیل شده است. ارگ کریمخانی که قلعهای مستطیل شکل است، در هریک از اضلاع آن برجی از آجر به ارتفاع ۱۵ متر ساخته شده است. مابین اضلاع شمالی، جنوبی و غربی، ایوان بزرگی متشکل از یک تالار و دو اتاق سه دری بزرگ قرار دارد. در جلو هر سه ایوان مزبور دو ستون سنگی محکم به ارتفاع ۸ الی ۹ متر وجود دارد.هم چنین طبق معماری دوران زندیه حوضی چهار گوش در جلو هر ایوان ساخته شده است که آب آنها از آب رکناباد تأمین میشده است.ضلع شرقی ارگ، دیوار بلندی است که در ورودی در وسط آن قرار دارد. بر فراز سر در ورودی صحنهای از جنگ رستم و دیو سفید بهوسیله کاشیهای هفت رنگ لعابدار تصویر شده است.
حمام خصوصی پادشاه، راهرو و اتاق نگهبانان نیز در پشت همین دیوار ساخته شدهاند.در جلو این ایوان دو ستون چوبی قرار دارد. حوض چهارگوشی نیز در جلو ایوان قرار گرفته است.شالوده و دیوارهای ارگ از سنگ ساخته شدهاند و برای ساختن بقیه بنا از خشت پخته استفاده شده است. تزیینات داخلی، شامل قابها، ازارههایی از سنگ مرمر یزد و تبریز و آیینههای بزرگی از روسیه، ترکیه عثمانی و اروپاست. نقاشی قسمتهای بالا و سقف اتاقها با آب طلا و لاجورد و رنگهای گیاهی و معدنی رنگآمیزی شدهاند. نقشهای اتاقها اغلب گل و گیاه و به شکل ترنج و اسلیمی است. ارگ از نوع بناهای سه ایوانه است که ضلع ورودی آن به بخش خدماتی اختصاص دارد.پس از منقرض شدن حکومت زندیه و روی کار آمدن سلسله قاجاریه، ارگ به دارالحکومه تبدیل شد و مکانی برای استقرار یافتن والیان و حاکمان فارس گردید و تا اوایل سلطنت پهلوی نیز مورد استفاده قرار گرفت.در زمان استانداری شاهزاده عبدالحسین میرزا فرمانفرما (متولد ۱۲۳۶ ـ متوفی ۱۳۱۸ه..ش) به دستور وی کاشیکاریهای ارگ ترمیم شد. در واقع در زمان حکومت قاجاریه به دلیل خصومت قاجاریان با زندیان، نقاشیها و کاشی کاریهای زندیه کلنگی شدند و نقاشیها و تزیینات قاجاریه جای آن را گرفتند. امروزه یکی از ارکان مرمت بناهای زندیه آن است که نقاشیها و تزیینات آنها را زیر نقاشیهای قاجاریه بیرون آورده و به نمایش بگذارند.در زمان سلطنت رضا شاه پهلوی بین سالهای ۱۳۰۴ ـ ۱۳۲۰ و بعد از آن ارگ به عنوان زندان بزرگ شهر در اختیار شهربانی قرار گرفت. در طول این مدت تمام آثار نقاشی و مقرنسیکاری اتاقها را با گچ پوشاندند و اکثر اتاقها و تالارها بهوسیله چندین دیوار به صورت سلولهای کوچکی درآمد در سال ۱۳۵۰ ساختمان ارگ مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت.
بازسازی دوباره بنا در سال ۱۳۵۶ آغاز شد. در بازسازی ارگ برای حفظ اصالت بنا دقت فراوانی شده و نقاشیهای زیبای آن از زیر گچکاریها بیرون آمده است. در سال ۱۳۷۳ بناهای الحاقی اطراف ارگ تخریب شد و با ایجاد یک زیرگذر ساماندهی طرح احیای مجموعه زندیه آغاز گردید که هنوز هم ادامه دارد. هماینک این محل به عنوان اداره میراث فرهنگی استان فارس مورد استفاده قرار گرفته و بازسازی آن جهت تبدیل به موزه مردمشناسی ادامه دارد.ارگ کریمخانی در تاریخ۱۴/۳/ ۱۳۵۱ با شماره ۹۱۸ در فهرست آثار ملی ثبت شده است.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۵۰۶ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۵۸ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علینقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۱۴۱ / تاریخ بافت قدیمی شیراز، کرامتاللّه افسر، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۳، ص ۱۸۲ـ ۲۲۸ / تذکره دلگشا، حاج علیاکبر نواب شیرازی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۷۱، ص ۵۸ / دایرهالمعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، کامران فانی، بهاءالدین خرمشاهی، مؤسسه دایرهالمعارف تشیع، تهران، ۱۳۶۹، ج ۲، ص ۷۹ / شیراز در گذشته و حال، حسن امداد، اتحادیه مطبوعاتی فارس، ص ۲۰۲ / شیراز شهر جاویدان، علی سامی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۶۳، ص ۵۱۰ ـ ۵۹۶، / شیراز و فارس، اداره سیر و سیاحت و اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس، شیراز، ۱۳۷۱، ص ۲۶ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۱، ص ۶۰۹ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۴۳، ۱۴۳ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶،، ج ۲، ص ۲۳۹ / Encyclopedia Iranica. Edited by Ehsan Yarshater. Routledge & kegan Paul. London. Boston and Henley. ۱۹۸۵. Vol. ۲. P. ۳۹۷.
کوروش کمالی سروستانی
