آب انبارهای کریمخانی شامل: آب انبارهای حافظیه، وکیل، دیوانخانه و هفتتن است که به دستور کریمخان زند (حک. ۱۱۶۳ ـ ۱۱۹۳ه..ق) برای تهیه آب آشامیدنی مردم شیراز در چند نقطه شهر ساخته شد و به آبانبارهای کریمخانی مشهور است. طرح این آب انبارها برگرفته از معماری دوران صفویه است و از نظر ساختمانی بسیار محکم و بزرگ هستند. مخزن این آب انبارها بسیار وسیع است. به وسیله پلکانی سنگی، امکان دستیابی به آب در این آب انبار فراهم میشده است.
بادگیرهای بلند این آب انبارها که برای خنک کردن آب و تهویه فضای موجود تعبیه شدهاند، به وسیله آجر و نقشهای لوزی بر دهانه آنها ساخته و تزیین شدهاند. کانالهای آبرسانی آنها نیز از سنگ و ساروج ساخته شدهاند. ارتفاع هر کانال ۱/۶۰ متر و ضخامت دیواره کانالها ۵/۰ متر میباشد. منشاء کانال آبرسانی در زمان زندیه قنات رکنآباد بوده است.
آب انبار حافظیه زیر رواق حافظ قرار گرفته که از زمان ساخته شدن رواق، راه ورود بدان مسدود شده است. در حال حاضر نیز سه دریچه سنگی حجاری شده به بیرون دارد.
آب انبار وکیل در جنوب حمام وکیل قرار دارد و آب انبار دیوانخانه در شمال شرقی ساختمان اصلی بانک ملی استان فارس، روبهروی ارگ کریمخانی قرار دارد که تنها پلکان و قسمتی از سقف آن باقی مانده است. بر روی این آب انبار در گذشته ساختمانی به نام نقارهخانه وجود داشته که برای رسانیدن پیامهای مهم به مردم ساخته شده بوده که هم اینک ویران شده است. علاوه بر این، بنای پشت آن که شامل بادگیری برای تهویه هوای درون آب انبار بوده، نیز به کلی ویران شده. میان این آب انبار و ساختمان دیوانخانه مکانی وجود داشته که آن ساختمان نیز هم اینک ویران شده و تنها یکی از قوسهای آن بر روی دیوار دیوانخانه به جای مانده است.
از اردیبهشت ۱۳۳۱ که آب مورد نیاز مردم شهر شیراز لولهکشی شد، استفاده از آب انبارها کاهش یافت و به تدریج دهانه آنها بهوسیله خاک و سنگ پوشانده شد و تاکنون نیز مرمت نشده است.
آب انبارهای کریمخانی در تاریخ ۱۴/۸/۱۳۵۵ با شماره ۹۳۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیدهاند.
منابع: بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علینقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۱۴۰ / دایرهالمعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، بناهای عامالمنفعه، کاظم ملازاده، مریم محمدی، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۹، ص ۱۳۹ / شیراز در گذشته و حال، حسن امداد، اتحادیه مطبوعاتی فارس، ص ۲۰۹ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۴۸ / معماری ایران ـ دوره اسلامی، به کوشش محمدیوسف کیانی، به همکاری جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۱۹۹.
کوروش کمالی سروستانی
