کتاب «سنگ سیاه» نوشته محمدیوسف نیری توسط دانشنامه فارس و با همکاری قطب علمی دانشگاه شیراز منتشر شده است. ارزش ویژه این کتاب علاوه بر یاد کرد خاطرات نویسنده از دوران گذشته زندگی خود در محله سنگ سیاه، بررسی تاریخ شفاهی دوران معاصر از محله سنگ سیاه است.
این کتاب از جمله زندگینامههای خود نوشتی است که اگرچه در آن مرور خاطرات کودکی و جوانی و یادکرد از شخصیتهای گوناگون محله سنگ سیاه با صداقت توصیف ناشدنی صورت گرفته، اما تلفیق این حکایتها و سرگذشتها با اشعار والای شاعرانی توانمند چون سعدی و حافظ و مولانا، تبحر و دقت نظر نویسنده را نسبت به ایجاد فضایی گاه شاعرانهتر و گاه عارفانهتر نشان میدهد.
از آغاز تا پایان این کتاب در محله سنگ سیاه که گام میزنید از «معرفت خاکستری» تا «عشق به آسمان پریدن» را تجربه میکنید. با «عمو یعقوب»،«پیرمرد اخمو» آشنا میشوید. به تماشای «رقص شاطر» مینشینید و «حلوا و نور و نمک»میخورید. با گذر تجربه از «کوچه باغ حیرت یا حیرت کوچه باغی» به «بارگه جمشید» راهمییابید، «خربزه فقه و عسل آزادی» میخورید. «نون و القلم و ما یسطرون» میخوانیدو به «اندکی فلسفیدن» میاندیشید.
زندگینامههای خودنوشت و یا اتوبیوگرافیها چنانکه از نامشان برمیآید، شرح حالافراد و رخدادهای زندگی آنان ضمن تحلیل و توصیف جریانهای فکری، سیاسی و اجتماعیزمان آنها، به قلم خود آن اشخاص است. در نگارش این گونه آثار اگرنویسنده هوشمند و نکتهبین و خوش قلم باشد، خاطراتی را به رشته تحریر خواهد کشید کهلطف و مزهای ویژه خواهند داشت. از سوی دیگر گاه مطالبی را در بر دارند که در جایدیگر نمیتوان یافت. همچنین حالت صمیمی و بیتکلفی نیز ممکن است در آنها احساس شود، این امر چنین مطالبی را خواندنیتر میسازد.
نویسندگان این نوع خاطرات، به مسائلی میپردازند که از جهتهایی توجه وعلاقهشان را جلب کرده و یا مخالف سلیقه و نظرشان بوده است. اما اطلاعات ونکتههایی هم در آنها مندرج شده که از نظر مطالعات اجتماعی و نیز تاریخی فوایدیآشکار دارد.
این کتابها از آنجا کهاز اشخاص و حوادث واقعی سخن میگویند گاهی از برخی از داستانها زندهتر و گیراترمیشوند. حتی اگر نویسنده خاطرات، از قریحه ادبی و هنری برخوردار باشد، چه بسا اثراو به صورت یکی از انواع ادبی در آید و ارزش ویژهای داشته باشد.
نویسنده چنین کتابهایی ممکن است بیشتر به ذکروقایع و مشاهدات خود بپردازد، یا به شرح احوال و تجارب و عوالم خویش، گاه خاطرهنویس در نمایش حوادث حیات و حتی افکار و احوال درونی خویش صداقتی خاص بهخرج میدهد. کتاب «سنگ سیاه» نیز از این ویژگیها برخوردار است. «سنگ سیاه» اگرچهکتابی مبنی بر یادکرد خاطرات نویسنده از دوران گذشته زندگی خود در آن محله است، بهواسطه نظم ادبی، شیوایی کلام و رسایی سخن و قلم توانمند نویسنده قابل ستایش است. اما از سوی دیگر ارزش ویژه آن به دلیل بررسی تاریخ شفاهی دوران معاصر از محله سنگسیاه است.
با مطالعه این کتاب میتوان خاطرات دوران گذشتهزندگی را در لابهلای حوادث و رویدادها و حکایتهای کتاب در محله سنگ سیاه دوبارهزنده کرد و برای جوانان فرصتی ایجاد میکند تا نخست، نسبت به بخشی از تاریخ وجغرافیای سرزمین خویش آگاهی یابند و نیز در قالب فولکلوریک با زندگی، آداب، فرهنگ،خلق و خو، آرزوها و ناکامیهای مردمانی آشنا شوند که در فاصله زمانی نه چندان دوراز آنها، در این محله زیستهاند و زندگانی را از نوع خود تجربهکردهاند.
چنین ویژگیهایی ارزش این کتاب را از منظر بررسی فرهنگعامیانه در آن دوران بیشتر نمایان میکند. از سوی دیگر این کتاب به معرفی افراد واشخاصی میپردازد که خود از جهت شخصیتشناسی معاصر نیز حائز اهمیت است. بررسی اوضاعجغرافیایی این منطقه با توجه به ویژگیهای آن نیز از دیگر امتیازات کتاب است.
«سنگ سیاه» توصیفی از محله سنگ سیاه و مردمان اوستو به قول نویسنده «از هر وجب آن با زبان خاموشی صدها کتابت و اشارت و بشارتبرمیخیزد».
