به مناسبت روز جهانی موزه
در ایران امروز نه فرهنگ موزه دیدن وجود دارد نه استانداردهای موزه داری
شورای بینالمللی موزهها (ایکوم) روز ۲۸ اردیبهشت ماه را به نام روز جهانی موزه نامگذاری کرده است در همین رابطه گفتوگویی با کوروش کمالی مدیر دانشنامه فارس و عضو سازمان ایکوم پیرامون تاریخ و ویژگیها و کارکردهای موزهها داشتهایم که در پی میآید. کمالی در مورد چگونگی شکلگیری روز جهانی موزه و اهداف آن گفت:
همانطور که میدانید ۲۸ اردیبهشت ماه مصادف با ۱۸ می هر سال از سوی شورای بینالمللی موزهها به نام روز جهانی موزه نامگذاری شد. در واقع امسال ۳۲ سال از این نامگذاری میگذرد.
در قطعنامه شماره ۵ دوازدهمین مجمع عمومی ایکوم که در روز ۲۸ می ۱۹۷۷ در مسکو برپا شد با هدف توجه ویژه کشورهای عضو و نیز نهادهای فرهنگی ملی و بینالمللی به موزهها روز ۱۸ می برابر با ۲۸ اردیبهشتماه به نام روز جهانی موزه نامگذاری شد و از آن سال تاکنون همه کشورهای عضو از جمله ایران مراسم ویژهای را در این روز برگزار میکنند. ایکوم برای این روز در هر سال شعار و هدفی را در نظر میگیرد که شعار امسال ایکوم «موزهها و گردشگری اخلاقی» است.
عضو کمیته ملی موزههای ایران در مورد تعریف موزه از دیدگاه «ایکوم» و ویژگیهای موزههای ایران گفت: «اگرچه موزه یا گنجینه به صورت مختلفی تعریف شده باشد که هر یک از این تعریفها نیز بخشی از اهداف موزه را شامل میشود اما از نظر ایکوم موزه مؤسسهای است دایمی و بدون هدف مالی که درهای آن به روی همگان گشوده است و در خدمت جامعه و پیشرفت آن فعالیت میکند. هدف موزهها تحقیق در آثار و شواهد بر جای مانده انسان و محیط زیست او، گردآوری، حفظ و بهرهوری معنوی و ایجاد ارتباط بین این آثار و به ویژه به نمایش گذاردن آنها به منظور بررسی و بهرهوری معنوی است. این تعریف اگرچه درونمایه و هدف تأسیس موزه را به روشنی بیان میکند ولی به لحاظ چگونگی و فرم و زیبایی موزه نیز دارای اهمیت است. و در واقع نوعی استاندارد را در جهت سازمان دهی موزهها مدنظر دارد. ایکوم در این زمینه نشستها، کنگرهها و کارگاههای منطقهای و بینالمللی را برگزار کرده و خواهد کرد. واقعیت این است که موزهها در نگرش جهان امروز نهاد مؤثر فرهنگی است که لازم است جایگاه ویژهای در برنامهریزی توسعه فرهنگی هر کشور و استان و شهر داشته باشد.
ساخت موزههای غنی و زیبا و استاندارد، مدیریت خدمات مناسب و فرهنگسازی برای پیوند موزهها با مردم و گردشگران از ضرورتهای دوران ما است. متأسفانه به دلیل بیاطلاعی و یا عدم فرهنگسازی در سطح فرهنگ عمومی جامعه برخی بازدید از موزه را یک کار لوکس و غیرضروری میدانند و ضرورتی برای شناخت پیشینه و هویت خود از این طریق حس نمیکنند و به همین دلیل است که در ایران امروز نه فرهنگ موزه دیدن داریم و البته نه استانداردهای موزه داری. آمارها بازدید از موزههای کشور گواهی بر این مدعا است.
کوروش کمالی ضمن برشمردن تاریخچه کوتاه از شکل موزه در جهان در مورد تأسیس موزه در ایران افزود: اندیشه ایجاد موزه در ایران به منظور ارایه، نگهداری و حفظ میراث گذشتگان، نخستین بار توسط صنیعالدوله مطرح شد و به همین مناسبت در سال ۱۲۹۵ یکی از اتاق های بزرگ عمارت قدیم وزارت معارف، در ضلع شمالی مدرسه دارالفنون بدان اختصاص یافت. و از آن تاریخ تاکنون موزههای بسیاری در نقاط مختلف ایران شکل گرفته است.
این عضو کمیته ملی موزههای ایران در ادامه با اشاره به برگزاری مجمع عمومی موزههای آسیا و اقیانوسیه (آسپک) در اسفندماه سال ۱۳۸۵ در شیراز و مصوبه آن که سال ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۵ را به عنوان دهه توسعه و استانداردسازی موزههای ایران نامگذاری کرد، گفت: از زمانی که در سال ۱۲۹۵ صنیعالدوله در یکی از اتاقهای وزارت معارف قدیم، موزهای ایجاد کرد تا سال ۱۳۹۵ یک صد سال خواهد گذشت و جشن یکصد سالگی ایجاد موزه در ایران، بهانه و فرصت مغتنمی است که در این دهه به استانداردسازی موزههای موجود، ارتقای کیفی نیروها، مدیران، راهنمایان موزهها، حافظان اشیای موزهیی و ایجاد موزههای جدید با تأسیسات لازم، به ویژه در شهرهای تاریخی مانند اصفهان، شیراز، تبریز، مشهد، کرمان و البته در تهران به عنوان پایتخت کشور پرداخته شود. در این باره لازم است، سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، ایکوم، سازمانهای عمومی و خصوصی و نهادهایی که به گونهای متولی فرهنگ یا به آن مربوط هستند، با توجه ویژهای به فرهنگ عمومی و ملی کشور توجه کنند.
او در این باره اضافه کرد: با این که بیش از ۹۰ سال از ساخت موزه در ایران میگذرد و در آمار ارایه شده سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، ۴۵۰ موزه در ایران ثبت شدهاند، واقعیت این است که کمتر از ۱۰ درصد این موزهها شاید خود را به حداقل استانداردهای موزهیی که در مجامع بینالمللی به رسمیت شناخته شدهاند، بتوانند نزدیک کنند. اشیای تاریخی بسیار خوبی هستند که در انبارهای برخی موزهها و سایتهای تاریخی به دلیل کمی فضا و نبود جا برای ارایه آنها، در شرایط بسیار بد و وضعیت نامناسبی نگهداری میشوند.
مدیر دانشنامه فارس در پایان تأکید کرد: توجه اندیشمندان و علاقهمندان به فرهنگ ایرانی و شناخت تاریخ باستان و دوره اسلامی ایران و همچنین نهادهای مربوط، این دهه را به دهه طلایی و ماندگار در زمینه ارتقای فرهنگ موزهداری، موزه سازی و پیوند مردم و موزه میتواند تبدیل کند. همچنین تدوین طرح جامع توسعه موزهها در ایران و ایجاد موزههای منطقهیی، تخصصی و موزههای مختلف دیگر، گامی در این راستا میتواند باشد که در سال ۱۳۹۵ و در یک صد سالگی تأسیس موزه در ایران، در جایی ایستاده باشیم که در خور فرهنگ گذشته ایران باشد.
