یکسال گذشت. به همین سادگی و امروز ناباورانه یکمین سالگرد درگذشت استادی را به سوگ نشستهایم که در شمار خرد از هزاران بیش بود.
دکتر علیرضا شاپورشهبازی از دانشمندان فرزانه، نامور و یکی از شناختگان جهانی فرهنگ باستانی ایران بود. غمش بر نهانخانۀ دل هر بیداری نشسته است که به زبان فارسی، فرهنگ ایرانی و تمدن باستانی این سرزمین دلبستگی دارد.
جامعه فرهنگی و علمی ایران دانشمندی توانا را از دست داد. آن که دانش گستردهاش و نوشتههای استوارش در شرق و غرب شناخته شده بود. عزیزی که میبایست و میتوانست سالها دانشجویان و دانشوران فرهنگ باستانی ایران را از گنجینۀ پهناور و دانش ژرف خود بهرهمند سازد. به هنگام مرگ ۶۴ ساله بود. چندان جوان نبود، اما پرتوان بود. روحیهای شاد و بانشاط داشت. انرژی وصفناشدنی. پیگیر مدام کارهای ناتمام. خستگی نمیشناخت. دقت نظر، حافظۀ قوی، نکته سنجی و ارج گذاشتن به آثار دانشمندان و پژوهشگران از ویژگیها توأمان او بود. او توانسته بود اندوختههای علمیاش را با مطالعات میدانی و کاوشهای تاریخی پیوند زند و این فرآیند خلّاق و علمی آثارش را برجسته کرده بود.
در نگاهی گذرا زندگی استاد شهبازی را میتوان به سه دوره مهم تقسیم کرد:
دورۀ اول: ۱۳۴۸ـ۱۳۲۱
این دوره، دوران یادگیری، تحصیل، آموختن و آموزاندن است. دورۀ ابتدایی در «مکتب قصردشت و دورۀ دبستان را در زمان مدیریت شادروان حمیدی در دبیرستان حکمت میگذراند». او در همین دوره در رشتۀ تاریخ دانشگاه شیراز به تحصیل میپردازد و با عنوان دانشآموز برگزیده به لندن میرود و فوقلیسانس خود را در رشته تاریخ اخذ میکند و به ایران بازمیگردد. دو سال در دانشگاه شیراز به تدریس میپردازد و مجدداً با دریافت بورسیه به لندن اعزام میشود و دکترای باستانشناسی و تاریخ را در آنجا اخذ میکند.
دورۀ دوم ۱۳۵۸ـ۱۳۴۸
در این دوره از زندگی، علاوه بر تدریس در دانشگاههای شیراز، هاروارد، کلمبیا، گوتینگن آلمان و ریاست کوتاه بخش تاریخ موزه ملی ایران، بنداد تحقیقات هخامنشی را پایهگذاری کرد. در این دوره مقالات علمی فراوان به زبانهای فارسی، انگلیسی و آلمانی تألیف میکند و کتابهای ارزشمند کوروش بزرگ، جهانداری داریوش بزرگ، یک شاهزاده هخامنشی، پژوهشهای هخامنشی، شرح مصور تختجمشید، شرح مصور نقش رستم، یادمانهای ایرانی ـ لیسهای، زندگی تحلیلی فردوسی و کتیبههای فارسی باستان تختجمشید را به چاپ میرساند. آثار این دوران از مهمترین منابع تحقیقات در تاریخ و تمدن هخامنشی است.
آثار و فعالیتهای این دهۀ طلایی زندگی استاد نشان میدهد که او به خوبی آموخته و توانایی آن را دارد که به شایستگی، این آموختهها را با مطالعات میدانی پیوند دهد.
دوره سوم ۱۳۸۵ـ۱۳۵۸
این دوران با مهاجرت دکتر به آمریکا آغاز میشود و اگر چه در آنجا نیز به تحقیق و تدریس در رشته مورد علاقهاش میپردازد، اما به هر حال رکودی در ارایه آثار به چشم میخورد. از سال ۱۳۷۷ و ارتباط و حضور بیشتر در ایران و همکاری با نهادهای علمی در ایران کتابهای راهنمای تختجمشید با بازنگری، راهنمای جامع پاسارگاد، و مقالات ارزشمندی در دایره المعارفهای ایران و جهان منتشر میشود. در این دوران استاد همکاری خود را با دانشنامه ایرانیکا، دایره المعارف بزرگ اسلامی، نشر دانشگاهی، سازمان میراث فرهنگی کشور، بنیاد پژوهشی پارسه ـ پاسارگاد، بنیاد فارسشناسی، دانشنامه فارس آغاز میکند و در مطالعات پژوهشی، چاپ کتاب نفیس شکوه ایران در انگلستان، مستند زیبای شکوه تختجمشید نقش تأثیر گذاری به عهده میگیرد.
تدوین تاریخ مفصل ساسانیان و نیز ترجمه و تصحیح و حاشیه نویسی و نقد بخش ساسانیان تاریخ طبری و نیز مقالات علمی گوناگون منتشر نشده، بخشی از فعالیتهای استاد در این دوران است.
باید توجه داشت که کارنامۀ سه دوران زندگی استاد تنها به آنچه گفته شد خلاصه نمیشود و استاد علاوه بر این آثار ماندگار آفاقی، تأثیر انفسی انکارناپذیری را با پرورش شاگردان دانشمند، مشاورههای مؤثر، دفاع علمی و پرشور از تاریخ باستان ایران و روحیه کنجکاو، خلاق و پرشور باقی گذاشته است.
و امروز پس از یکسال که به بررسی و تجلیل از میراث علمی و فرهنگی شهبازی میپردازیم، پاسخ یک سؤال مبهم است و آن مسئولیت ما در مقابل این میراث ارزشمند است! خانوادۀ گرامی استاد، شاگردان او، علاقهمندان به فرهنگ ملی، نهادهای فرهنگی مسئولیت خود را چگونه ادا کردهاند؟!
متأسفانه پاسخ به این پرسش مسرت بخش نیست، اما اجازه بدهید چونان استاد، به جای گلایه به برنامه بپردازیم و آنچه را میتوانیم و بایسته است در ادای مسئولیت خود به میراث معنوی و فرهنگی او ادا کنیم.
ما نیز ضمن پذیرش کاستیهای خود و نشستن به انتظار دیگران و برغم تلاشهایی که انجام دادهایم، امیدواریم که با همکاری خانوادۀ گرامی استاد، دوستداران او، علاقهمندان به فرهنگ باستانی ایران و نیز نهادهای فرهنگی و پژوهش ایرانی و خارجی در جهت:
۱. راهاندازی سایت ویژه معرفی زندگی و آثار استاد و نیز مقالات تحقیقی پیرامون تمدن ایران باستان.
۲. تجدید چاپ کلیه آثار استاد در قالب یک مجموعه علمی و هماهنگ.
۳. تدوین و انتشار یادنامه استاد.
۴. برگزاری کنگره علمی تحقیقات هخامنشی با یاد و نام استاد شهبازی.
۵. بنیانگذاری نهادی برای تحقیقات پیرامون ایران باستان و به ویژه تمدن هخامنشی و اهدا جایزه دو سالانه ویژهای به نام شاپور شهبازی به بهترین مقاله یا کتاب در این عرصه، تلاش کنیم.
اگر او در حسرت پایان یافتن مقالهای و یا کتابی ارزشمند عمر گرانمایه را به سر رساند و اگر خاطرۀ جمعی ما همه گواه بر عشق او به فرهنگ ایران زمین و انتشار آثار چاپ شده و چاپ نشدهاش است، پس چه چیزی بیشتر از انجام حداقل بخشی از پیشنهادات گفته شده میتواند به روحش آرامش، به لبانش لبخند و به پاهای کوچک و پرشتابش حرکت و به نامش ماندگاری بخشد؟
کوروش کمالی
