گورستان دارالسلام یا دارالسلم، یکی از قدیمیترین قبرستانهای شیراز است که در بلوار سیبویه قرار دارد. چنان که در کتاب شیرازنامه آمده است: «محمد بن یوسف ثقفی برادر حجاج بن یوسف در نُه الی ده فرسخی جنوب استخر شهر شیراز را بنیاد ساخت و روز به روز بر اهمیت آن افزود تا آن که بیشتر مردم استخر جلای وطن کرده و در شیراز مقیم شدند. در سال ۳۶۳ه..ق جای بر مردم چنان تنگ شد که امیر عضدالدوله در بیرون «درب سلم» شهری از نو بنا کرد و آن را کرد خسرو نام نهاد».بنابر آن چه که در کتابهای تاریخی ذکر شده، این قبرستان باید پیش از تاریخ ۳۶۳ه..ق در این شهر وجود میداشته که فناخسرو در سال ۳۶۳ه..ق در بیرون از آن، شهری از نو بنا نماید. از طرف دیگر در برخی از کتابها از جمله جلگه شیراز آمده است که وجه تسمیه این قبرستان به جهت قبر «شیخ عبدالله سلم» است.
در کتاب آثار عجم پیرامون شیخ عبدالله سلم آمده است: «ابن عبدالله صوفی، کنیتش «ابوزکریا» است. از اکابر متقدمین است، از مشاهیر مشایخ در شیراز. گروهی معتقد وی بودهاند و بر شیخ کبیر، در زمان، تقدم دارد، چنان که شیخ مذکور، گاهی در ضمن سخن، به تقریبی از او تمجید میفرموده و مزارش در بقعۀ کوچکی است بیرون دروازۀ شاه داعی، اول قبرستان دارالسلم و این گورستان، بسیار قدیمی است با فسحت و وسعت و در گوشهای از آن، مهتابی بسته، موسوم به صفّه تربت. علیالحقیقه آن سرزمین افاضتقرین، عرصهای است از بهشت برین، چو[ن] که اجساد چندین از پیمبران و اولیاء کرام و علمای عظام، در آن مدفونند».
از آن جا که شیخ عبدالله سلم از جهت زمانی بر شیخ کبیر ابوعبداللهبنخفیف تقدم دارد و زمان وفات شیخ کبیر ۳۷۱ه..ق بوده و برخی او را ۲۶۱ه..ق و برخی چون ابوالحسن دیلمی تولد شیخ کبیر را ۲۰۷ه..ق میدانند، بنابراین زمان تولد شیخ عبدالله سلم باید پیش از این تاریخ ۲۰۷ه..ق یا ۲۶۱ه..ق بوده باشد.از طرف دیگر قدیمیترین سنگ قبر یافته شده در این قبرستان، متعلق به ابوالسائب بن اسحق شامی متوفی در سال ۳۴۶ه..ق است. بر این اساس این قبرستان باید پیش از این تاریخ وجود داشته باشد.بزرگانی که در دارالسلام به خاک سپرده شدهاند عمدتاً فقیهان، عالمان، فاضلان، شاعران، نویسندگان و نقاشانی هستند که در دورههای مختلف میزیستند. برخی از این بزرگان عبارتنداز:
ـ شیخ سلم بن عبدالله صوفی. وی از مشایخ صوفیه بود و احتمالاً در اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم وفات یافته است.
ـ ابوالسائب بن اسحق شامی. وی از اولیاء الله بود و در دورۀ عضدالدولۀ دیلمی در حدود ۳۴۶ه..ق وفات یافت.
ـ شیخ ابوعبدالله بابویی. وی از عارفان برجسته قرن چهارم بود و در حدود سال ۳۷۴ه..ق درگذشت.
ـ شیخ احمد بن یحیی، ابوالعباس. وی از جمله عارفان بود و در قرن چهارم درگذشت.
ـ شیخ مؤمل بن محمد جصاص. وی از جمله مشایخ بود و در قرن چهارم درگذشت.
ـ حاجی ابراهیم خنجی. وی از محدثان و مصححان کتب حدیث بود و در قرن چهارم درگذشت.
ـ شیخ ابوطاهر محمد بن ابینصر شیرازی. وی از جمله مشایخ بود و در سال ۵۵۳ه..ق درگذشت.
ـ شیخ اوحد المحدثین ابوالمبارک عبدالعزیز محمدبن منصوربنابراهیم. وی از عارفان بود و در سال ۵۵۷ه..ق درگذشت.
ـ شیخ نجمالدین عبدالرحمن بیضاوی. وی از عارفان و عالمان بود و در سال ۵۶۵ه..ق درگذشت.
ـ عبدالرحمنبنمحمد سعیدالاقلیدی. وی از عالمان و زاهدان بود و در سال ۵۶۷ه..ق درگذشت.
ـ شیخ ابوالحسن علیبنعبدالله کردویه. وی از جمله عالمان و عارفان بود و در سال ۶۰۶ه..ق درگذشت.
ـ شیخ سعدالدین محمودبنمحمد صالحانی. وی از جملۀ ادیبان بود و در سال ۶۱۲ه..ق درگذشت.
ـ شیخ ابوالقاسم عبدالرحیمبنمحمد سروستانی. وی فقیه و عالم بود و در سال ۶۲۰ه..ق درگذشت.
ـ شیخ سعدالدین یحیی صالحانی. وی از جمله مشایخی بود که بنای مسجدی را نهاد و در سال ۶۲۳ه..ق درگذشت.
ـ شیخ موفقالدین. وی عالم، زاهد و مدرس بود و در سال ۶۳۶ه..ق درگذشت.
ـ شیخ شهابالدین ابوبکر محمد بیضایی. وی عالمی محقق بود و سالکی متبحر، در سال ۶۴۲ه..ق درگذشت.
ـ شیخ جمالالدین فسایی. وی عارف بود و در سال ۶۴۸ه..ق درگذشت.
ـ شیخ بهاءالدین بن عمر شلکو. وی عالم و عارف بود و در سال ۶۶۸ه..ق درگذشت.
ـ شیخحسینمنقی.ویعارفومرادبود و در ششصدواندی (ه..ق) درگذشت.
ـ شیخ محمد بن عبدالعزیز اسکندری. وی صوفی و امامی متبحر و منطقی بود و در سال ششصد و اندی (ه..ق) درگذشت.
ـ شیخحسنتنککی.وی عارف و صوفی بود و در ششصد و اندی (ه..ق) درگذشت.
ـ شیخ احمد شهره. وی عالم و عارف بود و در ششصد و اندی (ه..ق) درگذشت.
ـ استاد فخرالدین احمد بن محمود. وی در قرائت عشره استادی ماهر بود و در سال ۷۳۲ه..ق درگذشت.
ـ مولانا علاءالدین محمد بن سعدالدین محمودالفارسی. وی عالمی فاضل و جامع علوم بود و در سال هفتصد و اندی (ه..ق) درگذشت.
ـ شیخ مجدالدین محمد سودانی. وی عارف و عالم بود و در سال هفتصد و اندی (ه..ق) درگذشت.
ـ شیخ نصرهالدین علی بن جعفر حسنی. وی عالم و عارف بود و در سال هفتصد و اندی (ه..ق) درگذشت.
ـ شیخ ابومبارک عبدالعزیز بن محمدبنمنصور. وی خطیب و امام مسجد جامع عتیق در زمان اتابک زنگی بن مودود بود و در قرن هفتم درگذشت.
ـ شیخ ابراهیمبنداوود. وی مفسر، محدث، فقیه و قاری بود و در سال هفتصد و اندی (ه..ق) درگذشت.
ـ بهاءالدین محمد خوارزمی. وی عارف و قاری قرآن بود و در سال هفتصد و پنجاه و اندی (ه..ق) درگذشت.
ـ اتابک که در شمال گورستان قرار گرفته اما معلوم نیست که این مقبره به کدام یک از اتابکان فارس تعلق داشته.
ـ محمود دهدار. وی عارف، شاعر و مؤلف بود و در سال ۹۹۷ (ه..ق) درگذشت.
ـ معینالدین ابومحمد محمودبنمحمد خفری (عیانی خفری). وی شاعر بود و در سال ۱۰۱۶ه..ق درگذشت.
ـ حاجمحمدعلیاصطهباناتی.وی جد محمدحسین رکنزاده آدمیت، تاجر و بازرگان بود و در قرن دوازدهم درگذشت.
ـ میرزا مهدی ملقب به نقیب الممالک. وی در سال ۱۲۴۱ (ه..ق) درگذشت.
ـ حاج درویش حسن ملقب به نقیب الاشراف. وی در ضلع شرقی قبرستان در یک چهارطاقی با عنوان آرامگاه خانوادۀ نقیب دفن شده است. وی در سال ۱۲۶۷(ه..ق) درگذشت.
ـ مولا احمد ارسنجانی. وی عارف، نویسنده مثنوی شوریه بود و در سال ۱۲۷۴ه..ق درگذشت.
ـ حاج زینالعابدین نایب الصدر رحمتعلی شیرازی. وی در سال ۱۲۰۸ه..ق به دنیا آمد. او از جمله عارفان برجسته بود و در سال ۱۲۷۸ه..ق درگذشت.
ـ میرزا محمدعلی منشی. وی شاعر و خطاط بود و خط نستعلیق را خوش مینگاشت. در سال ۱۲۸۴ه..ق درگذشت.
ـ لطفعلی خان شیرازی. وی نقاش معروف دورۀ قاجاریه بود و در سال ۱۲۸۸(ه..ق) درگذشت.
ـ سید اسدالله غرّا شیرازی. وی شاعر بود و در سال ۱۲۹۰ه..ق درگذشت.
ـ میرزا آقا صنعت. وی ساعتساز و شاعر بود و در سال ۱۲۹۰ه..ق درگذشت.
ـ میرزا محمدجعفر بهجت شیرازی. وی مؤلف و خطاط بود و در سال ۱۲۹۶ه..ق درگذشت.
ـ ملا عبدالله. وی خطاط بود و خطوط ثلث، شکسته و نستعلیق را خوش مینگاشت. کتیبههای حسینیه مشیر اثر اوست. وی در سال ۱۲۹۸ه..ق درگذشت.
ـ میرزا محمدعلی مشیرالملک. وی از وزرای فارس در اوایل قاجاریه بوده که قبر وی به قبر مشیر معروف است و بر روی آن عمارتی دو طبقه ساختهاند که به «چارطاقی مشیر» معروف است.
ـ سلطان الحاجیه، دختر مشیرالملک دوم میرزا عبدالحسن خان. مدرسۀ سلطانی از موقوفات وی است.
ـ فتحالله شیرازی (فتوحی شیرازی). وی شاعر بود و در سال ۱۳۰۰ه..ق درگذشت.
ـ حاجمحمدمهدیحجاب شیرازی. وی در سال ۱۲۲۴ه..ق در شیراز به دنیا آمد، خطاط و شاعر بود و در سال ۱۳۰۴ه..ق درگذشت.
ـ میرزا آقا نور محمد عارف. وی شاعر بود و در سال ۱۳۰۵ه..ق درگذشت.
ـ سیدعلیاکبرعلویمجتهدیاردکانی.ویدرسال ۱۲۲۵ ه..ق به دنیا آمد. فقیه و مجتهد بود و در سال ۱۳۱۰ه..ق درگذشت.
ـ حاج شیخ مجدالدین جوشن شیرازی. وی شاعر بود و در سال ۱۳۱۲ه..ق درگذشت.
ـ میرزا ابوالقاسم شعری شیرازی. وی شاعر بود و در سال ۱۳۱۷ه..ق درگذشت.
ـ حسنعلی مضطرب شیرازی. وی شاعر بود و در سال ۱۳۱۷ه..ق درگذشت.
ـ میرزا محمدعلی نثار شیرازی. وی شاعر بود و در سال ۱۳۱۸ه..ق درگذشت.
ـ حاجیاسدالله سلامی شیرازی. وی شاعر بود و در سال ۱۳۲۳ه..ق درگذشت.
ـ شیخ مفید داور شیرازی. وی در سال ۱۲۵۱ه..ق به دنیا آمد، حکیم، عارف، شاعر، نویسنده و نقاش بود و در سال ۱۳۲۵ه..ق درگذشت.
ـ فرخ بواناتی. وی شاعر بود و در سال ۱۳۲۶ه..ق درگذشت.
ـ فضلالله شوکت شیرازی. وی شاعر بود و در سال ۱۳۲۹ه..ق درگذشت.
ـ کریم بینوای شیرازی. وی شاعر و موسیقیدان بود و در سال ۱۳۲۹ه..ق درگذشت.
ـ میرزا محمدباقر حسرت شیرازی. وی در سال ۱۲۵۳ه..ق به دنیا آمد. عالم، نقاش مجسمهساز و شاعر بود و در سال ۱۳۳۳ه..ق درگذشت.
ـ میرزا محمدحسین رخصت شیرازی. وی شاعر بود و در سال ۱۳۳۳ه..ق درگذشت.
ـ نصرالله فدایی شیرازی. وی شاعر بود و در سال ۱۳۳۶ه..ق درگذشت.
ـ حاج سید محمدباقر علوی اردکانی. وی در سال ۱۲۷۴ه..ق به دنیا آمد، فقیه بود و در سال ۱۳۳۸ه..ق درگذشت.
ـ غلامحسین مظفر شیرازی. وی شاعر بود به سال ۱۳۵۱ه..ق درگذشت.
ـ میرزا علی معارفی شیرازی. وی شاعر بود و در سال ۱۳۳۴ درگذشت.
منابع: آثار عجم، محمد نصیر فرصت شیرازی، تصحیح منصور رستگار، تهران، امیرکبیر، سال ۱۳۷۷، ج ۱، ص ۱۳۴، ۱۷۳، ۹۱۴، ۹۱۵، ۹۴۹، ۷۷۳ـ۷۷۴، ج ۲، ص ۷۷۳، ۹۱۳، ۷۹۵، / احوال و آثار خوشنویسان، مهدی بیانی، تهران، انتشارات علمی، ۱۳۶۳/ بزرگان شیراز، رحمتالله مهراز، انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۴۸/ بزرگان نامی پارس، محمدتقی میر،
