مرکز سعدی شناسی: فرهنگوران، سعدی دوستان و سعدی شناسان به قرار اول اردیبهشت ماه جلالی در دیار شیخ شیراز جمع شدند تا از «سعدی در روزگار ما» بگویند؛چه اینکه حکایت سعدی، حکایت همه دوران هاست؛ از گذشته تا هنوز. شانزدهمین نشست علمی یادروز سعدی ، در تالار مرکزی اسناد و کتابخانه ملی شیراز برگزار شد. دراین همایش سخنرانانی از کشور ترکیه نیز به تبیین تعاملات دوجانبه ادبیات ایران وترک خصوصا تاثیر سعدی بر این ادبیات پرداختند.
عشق، صلح ودوستی؛ پیام سعدی و یونس امره
در ابتدای نشست اول علمی، علیاصغرمحمدخانی، معاون فرهنگی شهر کتاب، به ارایه گزارشی پیرامون برگزاری مراسم یادروزسعدی در روزهای بیست و هفتم و بیست و هشتم فروردین ماه در تهران با همکاری شهر کتابو مرکز سعدیشناسی و با موضوع «سعدی و یونس امره» پرداخت .
وی به شباهتهای موجود میان آثار سعدی و یونسامره اشاره کرد و تاکید کرد که پیام هر دو شاعر به جهان، عشق، صلح و دوستی است؛ هر دو شاعر در آثار خود بر مقوله عشق تأکید میورزند و ضمن حفظ پیوند مردمی، از این موضوع با آنان سخن میگویند .
محمدخانی گفت: سعدی ویونس امره دو، شاعران مهم و تأثیرگذاری در ادبیات فارسی و ترکی هستند و شباهتهای بسیاری از نظر مضمون، مردمی بودن و نفوذ اجتماعی میتوان بین این دو یافت.
وی اضافه کرد که مرکز فرهنگی شهر کتاب و مرکز سعدی شناسی تا پایان سال ۱۴۰۰، هر سال به بررسی تطبیقی سعدی با یکی از شاعران جهان همچون پوشکین و سروانتس خواهندپرداخت.
از سعدی ستیزی تا سعدی گرایی
درادامه کوروش کمالیسروستانی مدیر مرکز سعدی شناسی با موضوع «بازگشت به سعدی درروزگار ما» به ارایه سخنرانی پرداخت. وی تاکید کرد که اندیشمندان و فرهنگوران ایرانی امروز واقع بینانهتر از گذشته با سنتها و ارزشها و آثار مفاخر ادبی وهنری چون سعدی می پردازند.وی گفت: سعدی شاعر بزرگ ایران با خلق آثار ماندگاری چون گلستان، بوستان، غزلیات، قصاید و مجالس توانست جایگاهی در ادب فارسی به دستآورد که به باور برخی تاریخ ادبیات فارسی را میتوان به پیش و پس از سعدی تقسیم کرد.
وی در ادامه افزود: گنجینه آثار سترگ شیخ نامی، سعدی شیرازی از سه منظرکلی زبان شناختی، محتوایی و اندیشگی و هنرمندی و نبوغ شاعرانگی قابل بررسی است. تلفیق این سه عنصر بنیادین در ساختار کلی آثار سعدی؛ منجر به پیدایش و خلق آثاری شده که از زمانه پرآشوب شاعر تاکنون، همچنان مرکز توجه همگان است.کلیات وی علاوه بر طرح مسایل اجتماعی در دوران شاعر، لبریز از مضامینی استکه به نوعی برخاسته از مسایل فطری و درونی بشر در دوران متفاوت عمر و همساز باخواسته ها و نیازهای طبیعی اوست.
وی تاکیدکرد: سعدی با شناخت دقیقی که از بشر، خواسته ها و آرمان هایش داشته، در آثار خودطرحی می اندازد تا مطابق خواسته های طبیعی و منطقی بشر حرکت کند و ما با دو ساختارکلی واقع گرایی یا رئالیسم و آرمان خواهی و ایده آلیسم در خلق آثارش روبه روییم.
این سعدی پژوه گفت: با توجه به کمالگرایی فطری بشر، آثار سعدی میتواند بخش قابل توجهی از انتظار انسان ها را در هر دو عرصه برآورده سازد. این امر بیانگر همان نکتهای است که ویکتور هوگو از آن با عنوان ” طنین صدا دار” گروه و یاجمع نام می برد و معتقد است که موفقیت نویسنده و شاعر در درون گروه اجتماعی خود به همین طنین صدادار اجتماعی او بستگی دارد؛ از این رو است که در روزگار ما بار دیگرسعدی و آثارش مقبولیت عام و خاص می یابد.
وی بر ماندگاری آثار سعدی تاکیدکرد و افزود: تنوع حضور لایه های مختلف اجتماعی درآثار سعدی از نکاتی است که آثاراو را فرا زمانی و فراسرزمینی نموده، توجه قشرهای مختلف اجتماعی را بدو جلب وسلیقههای مختلف را قانع و راضی کرده است که البته این امر برخاسته از تجربیات مختلف سعدی در همزیستی و شناخت طبقات گوناگون اجتماعی است.
مدیر مرکز سعدی شناسی ادامه داد: اگر چه سالشمار عمر انفسی سعدی به قرن هفتم محدود میشود اما روز شمار عمر آفاقی سعدی از حضور پیوسته و مداوم او از همان دوران تاکنون در نزد ما حکایت می کند، حضور پرشکوهی که اینک پس از قرن ها ما همچنان برخوانش نشسته ایم و خوشه چین حکمت و دانش و نبوغ شاعرانه وی گردیده ایم.تناسب ساختارهای ذهنی مردم و ساختار و مضامین آثار سعدی و ارتباط این اثر با فرهنگ ایرانی و اسلامی و همخوانی مضامین و موضوعات آن با مصادیق ارزش ها و هنجارهای اجتماعی منجر به ماندگاری آثار وی تا دوران معاصر و درمیان قشرهای مختلف اجتماعی شده است.
وی همچنین ضمن بررسی تاریخچه سعدیپژوهی با طرح این پرسش که «دلیل سعدیگرایی امروز چیست؟» تاکید کرد: اما به راستی دلیل سعدیگرایی امروز چیست؟ بیتردید سه دهه گذشته برای ایرانیان فرصت مناسبی در بازخوانی هویت ملی، دینی و فرهنگی خود بوده است. بازخوانییی که ریشه در پرسشهای تازه و البته نگاه علمی و دقیق داشته است. اگر نسل اولِ تجددخواه، مقهور و ذوقزده غرب بود و نسل دوم مقهور نگاه چپ، برخی از روشنفکران امروز خردگرایانه ومنصفانه، و با تکیه بر داشتههای گذشته و کنونی به تبیین جایگاه ایران و سعدی پرداختهاند. اندیشمندان و فرهنگوران ایرانی امروز واقع بینانهتر و دقیقتر و مطمئنتر از گذشته با سنتها و ارزشها و آثار ادبی و هنری خود روبهرو میشوند. آنها با شناخت اندیشههای اصیل تحولات اجتماعی در غرب، و جهان و نیز تئوریهای نوین نقد ادبی و جامعهشناسی به سعدی ودیگر مفاخر ادبی و هنری میپردازند.
وی در ادامه گفت: اگر در اوایل قرن بیستم «گلستان» به عنوان مهمترین و معروفترین اثر سعدی بهانهای برای ستیز با سعدی بود در اواخر قرن بیستم «گلستان» بهانهای برای سرآمدی او و جذب اندیشمندان و روشنفکران میشود و این حکایت بار دیگر این نظریه را تأیید میکند که هیچ متنی معنای مطلقی ندارد. معنای هر متن عارضی است. یعنی تابعی از فرهنگ حاکم بر زمان قرائت و نیز اندیشه، نیت وتوان خواننده.
مهمترین نیاز به سعدی؛ توجه به «هویت ملی»
سخنران بعدی این نشست دکتر اصغر دادبه بود که با موضوع «نیاز به سعدی در روزگار ما» سخنرانی کرد. وی بااشاره به این بیت از غزل سعدی که:تو نه مثل آفتابی که حضورو غیبت افتد
دگران روند و آیند و تو همچنان که هستی
نتیجه گرفت که سعدی حضوری دائمی در همه ادوار دارد.
وی با نقدبرخی از نظریات سعدی ستیزان از جنبههای مختلف و کلیگویی آنان پیرامون این امر به تبیین «معنا» در آثار سعدی از سه جنبه: تجربی، عقلی و عاطفی پرداخت و افزود: انسانها به هر یک از این سه مقوله نیازمندند.
این استاد دانشگاه، با اشاره به کارکرد هنر در جامعه و توانمندی این مقوله در برابر علوم محض انسان تک بعدی را انسان ناقص برشمرد و سلامت جامعه را در گروه دربرداشتن همه این عناصر دانست.
وی با اشاره به کارکرد هنر در جامعه و توانمندی این مقوله در برابر علوم محض گفت :نقش اول در دستگاه ارتباطی بر عهده هنر است و هنر شاعری درزمره این امر قرار میگیرد.
دادبه سعدی و فردوسی رانمایندگان برجسته تجلی و احیای فرهنگ ایرانی خواند و افزود: سعدی پس از حمله مغول، استمراربخش فرهنگ در ایران شد و زبان را به کمال رساند.
وی مهمترین نیاز ما را به سعدی در دوران معاصر توجه به «هویت ملی» دانست و ضمن اشاره به گفته هایدگر مبنی بر «زبان خانه هستی است» نسبت هستی یک ملت را با هویت ملی آنان مرتبط دانست.
دادبه توضیح داد: هویت ملی مثل مثلثی استکه ضلع بنیادین آن زبان و تاریخ است و دیگر اضلاع آن را اساطیر و حکمت و فلسفه تشکیل میدهند و بر همین اساس تغییر زبان به معنای تغییر هویت و ملیّت است.
دادبه گفت:شاعران و نویسندگان از سه طریق زبان مادری،زبان فرهنگی و زبان ملی با زبان فارسی در ارتباطند؛برای شاعرانی همچون اقبال لاهوری زبان نقش فرهنگی را ایفا میکند. شاعری چون ملکالشعرای بهار از آن به عنوان زبان فرهنگی و ملی بهره میبرد. شاعرانی چون سعدی و حافظ از هر سه ویژگی زبانی بهره میبرند.
نفوذآثار سعدی در روشنفکران ترک
در پایان نشست اول دکترحجابی کرلانچ استاد زبان فارسی دانشگاه آنکارا به ارایه سخنرانی پیرامون «روشنفکران ترک و سعدی» پرداخت. وی که مترجم گلستان سعدی به زبان ترکی است، به نفوذ گلستان وبوستان سعدی در میان روشنفکران ترک اشاره کرد. وی به نقل قولی از روشنفکر ترک به نام ضیاء پاشا در کتاب خرابات اشاره کرد که می گوید: کسی که بوستان را میخواند، جهان را میفهمد.
کرلانچ همچنین به این نکته اشاره کرد که آثار سعدی به خصوص گلستان در مقاطع راهنمایی و دبیرستان در ترکیه تدریس میشده است.
گفتمان سعدی پیش زمینه ورود به مدرنیته
نشست دوم علمی یادروز سعدی در سال ۱۳۹۲، با سخنرانی دکتر امیرعلی نجومیان و با موضوع «کارکردهای گفتمانی سعدی در ایران معاصر» آغاز شد.
نجومیان ضمن اشارهبه نظریه «مرگ مؤلف»گفت: سعدی بعد از آثارش به صورت گفتمانی ظاهر میشود و مؤلف نمیتواند تأثیرات گفتمانی آثار خودش را پیشبینی کند؛ دیگر سعدی مالک آثار خودش نیست. بقای یک هنرمند در این است که باز دوباره تعریف شود.
وی در ادامه به کارکردهای گفتمانی در آثار سعدی پرداخت. وی این کارکردها رابه پنج دسته تجدد و مدرنیته، ملیگرایی، اندیشه سیاسی، تعلیمی و کارکرد گفتمانی درمورد عشق تقسیم کرد.
وی توضیح داد: نثر سعدی شرایطی رافراهم میکند که بتوان با زبان تعقل با دوره مدرن ارتباط برقرار کرد.در واقع گفتمان سعدی پیش زمینه ورود به مدرنیته است.این استاد دانشگاه تاکید کرد که سعدی یک ملیگرا نیست و این مسئله را نقطه قوت این شاعر دانست.
نجومیان تصریح کرد: سعدی یک نظریه جهان وطن دارد که می گوید باید از ملیگرایی عبور کنیم.
وی با اشاره به این نکته که سعدی در آثارش مقام قدرت را به چالش میکشد، اخلاق در آثار سعدی را امری نسبی خواند.
این استاد دانشگاه خاطر نشان کرد: عشق درآثار سعدی در موقعیت بینابینی قرار دارد. تجربه عشق با شباهت تام یا تفاوت محض شکل نمیگیرد.
گلستان وبوستان؛ منبع حکمت برای خواننده ترک
سخنران دیگر این نشست دکتر مصطفی چیچکلر بود که به ارایه سخنرانی پیرامون « وارثان و راویان حکمت سعدی در ترکیه» پرداخت و گفت: گلستان و بوستان برای خواننده ترک منبع حکمت است.
وی افزود: بعضی از شاعران ترکیه از سعدی متأثرند. حتی برخی سعدی تخلص کردهاند. وی همچنین به ترجمههایی از گلستان و بوستان سعدی درترکیه اشاره نمود و برخی از حکایت گلستان را به زبان ترکی قرائت نمود.
ویژگی مثل سعدی
دکتر حسن ذوالفقاری در پایان نشست دوم علمی این همایش نیز با موضوع « امثال و حکم در فرهنگ و زبان امروز» به ارایه سخنرانی، پرداخت و گفت: ویژگی کلام سعدی مثل وارگی آن است.از مجموع صد هزار مثل موجود در جوامع فارسی زبان دوازده هزار مثل منظوم به ثبت رسیده که در میان شاعران رتبه اول در این زمینه از آن سعدی است. او در ادامه به برخی ویژگیهای مثل سعدی پرداخت. وی درسی بودن کتاب گلستان در ایران و خارج ازآن را دلیل شهرت و رواج مثل های سعدی خواند.
ذوالفقاری گفت: سعدی کاملاً موجز سخن میگوید و علت خوانش آثار سعدی در مکتب خانهها تعلیمی بودن آنهاست.
وی پندی و اندرزی بودن، روشنی و درستی معنی، جنبه زیباییشناسی و بلاغی. حسن تأثیر، جاذبه کشش و تکیه بر تجربه را از دیگر ویژگی های مثل سعدی عنوان کرد.
شمول و کلیت، انعکاس اندیشه و آینه روشن زندگی، روانی لفظ و سادگی زبان، کاربردهای متفاوت در شرایط مختلف و تغییر شکل، از جمله ویژگی های دیگر آثار سعدی بود که ذوالفقاری به آن اشاره کرد.
