مسجد جامع داراب بزرگترین مسجد داراب است که در دوره صفویه ساخته شده و در مرکز شهر قرار گرفته است. در نزدیکی در ورودی آن، قطعه سنگی به ارتفاع تقریبی دو متر و نیم بر دیواره خارجی دیوار شمالی شبستان بزرگ قرار داشته که تاریخ بنای مسجد در آن ذکر شده بود، اما هم اینک این قطعه سنگ از بین رفته است. در ضلع شمال شرقی مسجد، شبستانی مستطیل شکل قرار دارد که طول آن در جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی و عرض آن در جهت شمال شرقی ـ جنوب غربی است. در انتهای دو ضلع بلندتر شبستان، ضلع شمال شرقی و جنوب غربی، راهروهای نسبتاً عریض با سقف مدور که از شبستان اصلی کوچکتر است، قرار دارد که به حیاط مسجد متصل میشود. در اطراف این راهروها، اتاقهای کوچکی وجود دارد. همچنین این شبستان به وسیله ۹ دهلیز یا راهرو به حیاط متصل میشود. سقف راهروها و شبستان اصلی مسجد فاقد تزیینات است. در درون شبستان و در پشت دیوار ایوان ضلع غربی، محرابی با تقسیمبندیهای مناسب و گچبری قرار دارد. در چهار سوی شبستان، ایوان، دهلیزها، اتاقکها و چهار مناره آجری یازده ضلعی که عرض هر ضلع نیم متر است، قرار دارد. سقف ایوانهای این مسجد از سقف شبستان کوتاهتر است. سقف دهلیزهای دو سوی شبستان و اتاقکهای روبهروی آنها، گنبدی و ضربی است و از سقف شبستان مسجد نیز کوتاهتر است.
در دو ضلع شمال شرقی و جنوب غربی شبستان اصلی ایوانی سراسری ساخته شده است. ایوان ضلع جنوب غربی همچنان پابرجاست، اما در ایوان شمال شرقی، دیوارهای نازکی در دهانههای رو به حیاط مسجد قرار گرفته و به شبستانی دیگر تبدیل شده است. سطح چهار مناره مسجد با خانه بندیهایی به شکل مربع و مستطیل رو سازی شده و در درون خانهبندیهای مستطیلی آجرکاری با طرح لوزی، خفته و راسته به کار رفته است. بر روی خانهبندیهای مربع شکل، نخستین آیات سوره آیۀالکرسی و نیز عبارات «لااله الااللّه» و «محمدرسولاللّه» به خط کوفی نگاشته شده است. همچنین به تکرار، نام علی(ع) بر روی این منارهها نگاشته شده است. مناره سمت راستی ضلع جنوبی مسجد در سده گذشته مرمت و بازسازی شده است. مناره سمت چپی ضلع غربی مسجد به شکل اولیه خویش همچنان پابرجاست. دو مناره ضلع شرقی و شمالی از جهت خانهبندی و تزیینات با دو مناره دیگر متفاوت است.در پایین منارهها دری وجود دارد که به وسیله یک راه پله مارپیچ به پشت بام مسجد راه مییابد. با صعود از پلهها دو خروجی به بیرون مشاهده میشود. یکی برای ورود به پشت بام است و دیگری تا انتهای منارهها ادامه مییابد که به نظر میرسد محل قرار گرفتن مؤذن باشد. مسجد جامع داراب را به خاطر سبک معماری متفاوتش نسبت به سایر مساجد، دارای سبک هندی و آن را شبیه به آرامگاه اعتمادالدوله طهرانی در آگرا و نیز خدایخانه مسجد جامع شیراز میدانند. در روبه روی دهانه ایوان ضلع جنوب غربی مسجد منبری از گچ و آجر وجود داشته که در پشت آن نیز حوض بزرگی قرار داشته، اما هم اینک منبر و حوض بزرگ از بین رفته است. در گوشه غربی مسجد آب انباری قرار داشته که آب مسجد و اهالی اطراف مسجد را تأمین میکرده، این آب انبار نیز تخریب شده است.در حیاط مسجد درختان نارنج کهنسالی وجود دارد. در گوشه دیگر حیاط دو سنگ آسیاب وجود دارد که در دهههای گذشته برای کوبیدن ساروج از آنها استفاده میشده است.منارههای مسجد دارای چندین سنگ نوشته بوده که هم اینک تنها یکی از آنها باقی مانده که دارای متنی مربوط به معافیت مالیاتی تجار داراب در دوره قاجاریه است:«چون منظور اصلی دعای خیر از برای سلامتی ذات ملکوتی صفات مبارک… اعلیحضرت قضاوت گستر اقدس همایون شهریاری المیرزا محمدخان حاکم، جماعت تجار قصبه داراب بی بضاعت و پریشان حال شدهاند، خواستند کز عهده تحصیلات دیوانی برآیند. لهذا در سنه قوی ائیل ایشان را معاف داشتم و اگر کسی دینار و درهمی از ایشان بگیرد به لعنت خدا و نفرین ملایکه گرفتار شود و به دعا گویی دولت قاهره و دعابقای ذات مبارک حضرت مستطاب اشرف ارفع نواب والا شاهزاده رکن الدوله مشغول شوند. شهر صفر المظفر ۱۳۳۱».این سنگ نوشته در تابستان ۱۳۷۹ به موزه سنگهای تاریخی هفتتنان در شیراز انتقال داده شد. در سالهای اخیر در حیاط مسجد سالن بزرگی ساخته شده است.ساختمان مسجد جامع داراب در تاریخ ۱۹/۱۰/۱۳۵۶ با شماره ۱۵۹۷ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
منابع: اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۴۹۳ / دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، مساجد، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۸، ص ۱۶۹ / سیمای داراب، سید سیفاللّه نحوی، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۳، ص ۵۴ / شهر من داراب، حسین آزما، انتشارات کاوه آزما، ۱۳۷۵، ص ۱۱۴ / فارس، جهانگردی و توسعه، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، بنیاد فارسشناسی، ۱۳۷۲، ص ۳۴ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۳۱۰ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۴۱ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۸.
کوروش کمالی سروستانی
