قبر خواجه عمادالدین محمود یا تکیه مشرقی، در ضلع غربی دروازه قرآن شیراز، در کنار مقبره خواجوی کرمانی و در دامنه کوه صبوی قرار دارد.بالاتر از مقبره خواجو، سه غار وجود دارد که در دهانه یکی از غارها، طاقی منبری از نوع کجاوهای از سنگ و آجر زده شده است که مقبره خواجه عمادالدین محمود وزیر شاه شجاع (متوفی ۸۳۸ه..ق) میباشد. ارتفاع این طاق ۱۲ متر است.قبر خواجه عمادالدین دارای سنگی مایل به رنگ سرخ است و کتیبهای از سده نهم هجری بر آن قرار دارد که عباراتی بر روی آن نقر شده است. در پیرامون سنگ قبر نام دوازده امام نقش بسته است.
در کنار غار نقش برجستهای به سبک ساسانیان از نبرد رستم با شیر دیده میشود که به دستور حسینعلی میرزا فرمانفرمای فارس در سال ۱۲۱۸ه..ق حجاری شده است.در کنار آن نیز نقش برجسته ناتمامی از فتحعلی شاه قاجار و دو پسرش که گویا یکی از آنها حسینعلی میرزا حاکم فارس و دیگری حسنعلی میرزا برادر او و حاکم کرمان است، به یادگار از حکومت چند سالهاش در شیراز، حجاری شده است و در دو طرف آن دو پیلک (نیم ستون که در دیوار کار شده باشد) به سبک ستونهای زندیه ساخته شده است.ضلع پایین این ناحیه، مصلی خوانده میشود که در سال ۱۲۹۵ه..ق توسط حاج متعمدالدوله فرهاد میرزا ساخته شده است و در آن نیز محرابی بنا شده که هم اینک تخریب شده است. در وسط محراب سنگی مثلث شکل قرار داشته که در بالای آن کلمه «الله» به خط کوفی چندین مرتبه نگاشته شده و اطراف آن را تصاویر گل و بته فرا گرفته و بر ناحیه پایینی آن که به شکل مربع ـ مستطیل است، سوره توحید با خط کوفی نگاشته شده است. در کنار محراب قطعه سنگی است که با خط ثلث بر روی آن آیات قرآنی نگاشته شده است.در پایان طاق، غاری کوچک قرار دارد که دارای درگاهی سنگی است و پیش از این عبادتگاه دراویش بوده است. هماینک نیز شیری سنگی در این غار وجود دارد که در دهانش فوارهای قرار دارد و آب از آن فوران میکند. یک حوض هشت ضلعی از جنس کاشی نیز در آن وجود دارد.در بالاتر از این طاق، غاری بزرگ وجود دارد که در جلو آن حوضی سنگی قرار دارد که بیش از این به وسیله آب رکنآباد، پر میشد. این غار هم اینک به قهوهخانه سنتی تبدیل شده است.در جنوبیترین بخش تکیه مشرقی نیز، هم اینک تفرجگاهی ایجاد شده است.سازمان میراث فرهنگی، تکیه مشرقی با شماره ۹۱۶ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۴۸۱ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۵۱ / بزرگان شیراز، رحمتاللّه مهراز، انتشارات انجمن آثار ملی، شیراز، ۱۳۴۸، ص ۴۵۵ / بزرگان نامی پارس، محمدتقی میر، انتشارات دانشگاه شیراز، ۱۳۶۸، ج ۱، ص ۴۹۳ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علینقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۹۸ / تذکره هزار مزار، ترجمه شدالازار توسط عیسی بن جنید شیرازی، تصحیح نورانی وصال، انتشارات کتابخانه احمدی شیراز، ۱۳۶۴، ص ۴۶۹ / راهنمای آثار تاریخی شیراز، بهمن کریمی، انتشارات اقبال، ۱۳۴۳، ص ۱۲ / شیراز در گذشته و حال، حسن امداد، اتحادیه مطبوعاتی فارس، ص ۱۹۱ / شیراز شهر جاویدان، علی سامی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۶۳، ص ۵۳۱ / شیراز و فارس، اداره سیر و سیاحت و اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس، شیراز، ۱۳۷۱، ص ۲۳ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۴۴۰ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۴۱.
کوروش کمالی سروستانی
