حمام خواجه از ابنیههای دوره قاجاریه است که در کنار بازار قدیمی شهرستان داراب قرار دارد. مصالح به کار رفته در آن آجر و سنگ و آهک میباشد و در حدود ۳۰۰ متر مربع وسعت دارد. ساختار کلی ساختمان شامل راهرویی باریک میباشد که به طرف پایین امتداد دارد و بعد از گذشتن از پلکان ورودی راهرو به رختکن حمام منتهی میشود. حوضچهای کوچک در وسط رختکن وجود دارد که جهت شستن دست و پا بعد از استحمام استفاده میشده است. پس از رختکن خزینه حمام وجود دارد که محل شستشوی عمومی بوده، اما پس از نصب دوش در حمام این قسمت از کار افتاده، راه ورود به آن مسدود شده است. سمت راست خزینه سرویسهای بهداشتی وجود دارد و در امتداد آن راهرویی وجود دارد که به صحن حمام منتهی شود. کف صحن حمام هم اینک به گود زورخانه تبدیل شده و اطراف گود پلکانهایی برای نشستن تماشاچیان ساخته شده است.
در اطراف صحن قسمتهایی اختصاصی وجود دارد که معروف به شاه نشین یا اعیان نشین است و جهت استفاده بزرگان در نظر گرفته شده است. در زیر خزینه محفظهای فلزی قرار داشته که از طریق تون یا آتشدان حمام حرارت به آن میرسیده و باعث گرم شدن آب میشده است. سیستم آتشدان حمام در خارج از ساختمان حمام قرار داشته و بهوسیله چوب و نفت سیاه حرارت آن تأمین میشده است.در کنار خزینه دو حوض دیگر معروف به بغلک قرار داشته که در آن آب سرد جهت سرد و گرم کردن آب خزینه نگاهداری میشده است. در کنار صحن، آب انبار حمام قرار داشته که برای پر کردن خزینه و بغلکها از آب این آب انبار استفاده میشده است. آب خزینه و بغلکها هفتهای یک بار تعویض میشده است. برای سفید کردن سقف گنبدهای حمام به علت وجود نم و رطوبت از ملاط آهک و گُل نوعی نی که در کنار برکهها سبز میشده، استفاده میکردند. احتمال دارد در زیر لایههای آهکی که در سقف به کار رفته، مانند سایر حمامهای مشابه، تصاویر و نقاشیهایی وجود داشته باشد. این حمام هم اینک مورد استفاده قرار نمیگیرد.
منابع: اسناد سازمان میراث فرهنگی استان فارس / تحقیقات میدانی / شهر من داراب، حسین آزما، انتشارات کاوه آزما، ۱۳۷۵، ص ۹۴.
کوروش کمالی سروستانی