آثار شهر قدیم استخر در ۷ کیلومتری تختجمشید، در سمت چپ جاده اصلی شیراز ـ اصفهان به صورت تپهای گسترده و خندقی در اطراف آن قرار دارد. در مورد زمان و چگونگی ساخت این شهر به دلیل عدم وجود کتیبه یا نوشتهای مستند، اطلاع دقیقی در دست نیست، اما آن چه معلوم است، این است که این شهر از دوران هخامنشیان وجود داشته است و در دوران ساسانیان به اوج شکوفایی خود رسیده است.وجود معبد آناهید و نیز روایتی که براساس آن یزدگرد سوم در آتشکده یا معبد آناهید در سال ۶۳۲ تاجگذاری نموده، دلیلی بر این مدعا و نشان دهندۀ این است که شهر استخر کانون قدرت خاندان ساسانی محسوب میشده، به گونهای که به باور برخی ساسان جد اردشیر بابکان ریاست معبد آناهید را بر عهده داشته است.
ورودی استخر، سفرنامه فلاندن ـ کوست
در مورد وجه تسمیه این شهر به «استخر» که در بین محلیان به «تخت طاووس» نیز شهرت دارد، روایات مختلفی ذکر شده است. برخی ساخت آن را به استخر ابن طهمورث، پادشاه ایران منصوب میکنند.
کوه استخر، سفرنامه فلاندن ـ کوست
برخی نیز نام این مکان را به جهت وجود تالاب بزرگی در حوالی آن میدانند، اما آنچه براساس کتیبههای ساسانی و روایت مورخان قطعی است، این است که شهر استخر یا کوره استخر یکی از ولایات پنجگانه و بزرگ فارس در دوران ساسانی بوده است. چهار کوره دیگر عبارت بودند از: کوره اردشیر به مرکزیت جور (فیروزآباد کنونی)، دارابگرد به مرکزیت داراب، کوره شاهپور (به مرکزیت بیشابور کازرون)، کوره قباد به مرکزیت ارجان (نزدیک بهبهان کنونی). شهر استخر تا پیش از ساخت و رونق شهر شیراز در سال ۷۲ه.ق اگرچه از اهمیتش کاسته شده بود، اما همچنان مورد توجه بود. مهمترین بخش باقیمانده از شکوه استخر دروازۀ سنگی آن است.
دروازه سنگی استخر در سمت چپ جاده اصلی شیراز ـ اصفهان متصل به کوهستان قرار دارد و آثار باروهای خشتی در سمت راست آن مشخص است. درون ویرانه، یک ستون سنگی و دیوارههای سنگی دوران هخامنشی وجود دارد که در دوران اسلامی، در ساختمان مسجد مورد استفاده قرار گرفتهاند.
نمای کاخ، سفرنامه فلاندن ـ کوست
این دروازه حدود شش متر عرض دارد و در وسط آن سه ستون وجود داشته که هم اینک نیمی از آنها بر جای مانده است. بر بدنه شمالی این دروازه چند سطر به خط پهلوی ساسانی نگاشته شده است. در ضلع جنوبی رو به جانب کوه رحمت نیز مجرای آبی در کوه به سمت نقش رجب وجود دارد.در فاصله سالهای ۱۳۱۱ تا ۱۳۱۸ شمسی از طرف هیأت علمی دانشگاه شیکاگو در ویرانههای استخر کاوشهایی صورت گرفت که منجر به کشف بقایایی از ابنیههای دورههای اشکانی، ساسانی، اسلامی و نیز ظروف و آثار قرون اولیه اسلامی و بقایایی از پایهها و قطعات ستونهای دوران هخامنشی که در ساختمانهای دوره بعدی به کار رفته، گردید.این بنا در تاریخ ۱۰/۹/۱۳۵۴ با شماره ۱۲۲۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
منابع: آثار باستانی جلگه مرودشت از پیش از تاریخ تا ادوار اسلامی، علی سامی، بنگاه علمی تخت جمشید، ۱۳۳۱، ص ۴۳ و ۴۴ / آثارعجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، آبان ماه ۱۳۶۲، ص ۲۲۵ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۲۱ / ایران در زمان ساسانیان، آرتور کریستین سن، ترجمه رشید یاسمی، چاپ پنجم، تهران، ۱۳۶۷، ص ۱۱۳، ۱۱۴، ۱۱۵ / تمدن ایران ساسانی، ولادیمیر گریگورویچ لوکونین، ترجمه عنایتالله رضا، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم، تهران، ۱۳۶۵، ص ۴۵، ۵۰، ۵۴، ۵۵، ۲۰۷ / سقوط ساسانیان، تورج دریایی، ترجمه منصوره اتحادیه، نشر تاریخ ایران، تهران، ۱۳۸۱، ص ۱۹، ۳۹، ۴۰، ۴۱، ۴۲، ۶۱ـ۶۷ / شاهنشاهی ساسانی، تورج دریایی، ترجمه مرتضی ثاقبفر، ققنوس، تهران، ۱۳۸۳، ص ۱۲، ۳۰، ۵۵، ۱۲۹ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۵۵۶ / لغتنامه دهخدا، علیاکبر دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۲، ج ۴، ص ۵۶۹۵.
کوروش کمالی سروستانی
